0%
अध्याय 1 विवरण
श्लोक सूची (47)कथा मोड (Story)
अध्याय 1 • कर्म षटक (Karma) • १० मिनेट अध्ययन

अर्जुनविषादयोग

कुरुक्षेत्रको महायुद्ध र अर्जुनको महाविषाद

The Battle of Kurukshetra & Arjuna's Crisis of Despair

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
यो घटना महाभारतको भीष्मपर्व अन्तर्गत पर्दछ। कौरव र पाण्डवहरूबीचको द्वन्द्व कुनै आकस्मिक घटना थिएन; यो वर्षौंदेखिको अन्याय, ईर्ष्या र अहंकारको भयानक विस्फोट थियो। शकुनिको कपटी पासाको भरमा रचिएको द्यूतक्रीडा (जुवाको खेल) मा पाण्डवहरूले आफ्नो सम्पूर्ण राज्य, प्रतिष्ठा र आत्मसम्मान गुमाए। भरिभराउ राजसभामा कुलवधू द्रौपदीको चीरहरणको दुष्प्रयास गरियो। १२ वर्षको कठोर वनवास र १ वर्षको अज्ञातवासको शर्त सफलतापूर्वक पूरा गरेर फर्किँदा पनि पाण्डवहरूलाई उनीहरूको अंश दिन इन्कार गरियो। धर्मराज युधिष्ठिर युद्ध चाहँदैनथे। उनले केवल पाँच भाइका लागि पाँचवटा साना गाउँ मात्र मागे— 'इन्द्रप्रस्थ हामीलाई चाहिँदैन, केवल पाँच गाउँ दिनू।' तर अन्धो अहंकारमा डुबेका दुर्योधनले घमण्डका साथ जवाफ दिए: "बिना युद्ध म पाण्डवहरूलाई सियोको टुप्पो बराबरको जमिन पनि दिन्नँ (सूच्यग्रं नैव दास्यामि बिना युद्धेन केशव)।" स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण शान्तिको सन्देश लिएर हस्तिनापुरको राजदरबार पुग्नुभयो। तर दुर्योधनले शान्तिदूत श्रीकृष्णको सम्मान गर्नुको साटो उल्टै उहाँलाई नै साङ्लोले बाँधेर बन्दी बनाउने दुस्साहस गर्‍यो। जब न्याय, धर्म र शान्तिका सबै ढोकाहरू बन्द भए, तब धर्तीबाट अधर्मको भार उतार्न युद्ध नै एक मात्र अन्तिम विकल्प बन्यो। अन्ततः भारतवर्षका सम्पूर्ण राजाहरू दुई ध्रुवमा विभाजित भए। कुरुक्षेत्रको पवित्र मैदानमा एकातिर दुर्योधनको नेतृत्वमा ११ अक्षौहिणी कौरव सेना र अर्कातिर पाण्डवहरूको ७ अक्षौहिणी सेना आमनेसामने भए। कुल १८ अक्षौहिणी (लाखौं सेना, हात्ती, रथ र घोडाहरू) को महासागर युद्धका लागि तयार भयो।
दृश्य 1 • श्लोक १मूल श्लोक हेर्नुहोस्

हस्तिनापुरको दरबार : जन्मान्ध राजाको संशय र पहिलो श्लोक

युद्धभूमि कुरुक्षेत्रमा सम्पूर्ण सेनाहरू हातमा तरबार, धनुष र गदा लिएर तम्तयार अवस्थामा उभिएका थिए। तर यो सम्पूर्ण दृश्यको प्रत्यक्ष वर्णन कुरुक्षेत्रबाट होइन, हस्तिनापुरको राजदरबारबाट सुरु हुन्छ। राजदरबारमा वृद्ध र जन्मान्ध राजा धृतराष्ट्र आफ्नो राजगद्दीमा बसिरहेका छन्। उनीसँगै महर्षि वेदव्यासका प्रिय शिष्य सञ्जय उपस्थित छन्। महर्षि वेदव्यासले सञ्जयलाई 'दिव्य दृष्टि' को वरदान दिनुभएको थियो, जसको सामर्थ्यले सञ्जयले सयौं माइल टाढा भइरहेको कुरुक्षेत्रको युद्धको हरेक हलचल, हरेक बाणको प्रहार, र योद्धाहरूको मनभित्र उत्पन्न भइरहेका सूक्ष्म विचारहरूसमेत साक्षात् देख्न र सुन्न सक्थे। सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताभरि राजा धृतराष्ट्रले बोलेको एक मात्र श्लोक यही पहिलो श्लोक हो। धृतराष्ट्रले अत्यन्त व्यग्र र चिन्तित स्वरमा सञ्जयलाई सोधे: "हे सञ्जय! पवित्र धर्मभूमि कुरुक्षेत्रमा युद्ध गर्ने दृढ इच्छा लिएर जम्मा भएका मेरा छोराहरू (कौरवहरू) र पाण्डुका छोराहरू (पाण्डवहरू) ले त्यहाँ के गरे?" यहाँ धृतराष्ट्रको मनभित्रको गहिरो पक्षपात र संशय प्रष्ट देखिन्छ। पाण्डु आफ्नै भाइ थिए र पाण्डवहरू आफ्नै कुलका सन्तान थिए। तर धृतराष्ट्रले आफ्ना छोराहरूलाई 'मामकाः' (मेरा सन्तान) र पाण्डुका छोराहरूलाई 'पाण्डवाः' भनेर प्रष्ट रूपमा विभाजन गरे। साथै, उनले कुरुक्षेत्रलाई केवल रणभूमि नभनेर 'धर्मक्षेत्र' भने। उनको मनमा गुप्त डर थियो— कतै त्यो पवित्र भूमिको धर्म-प्रभावले गर्दा मेरा अधर्मी छोराहरूको बुद्धि परिवर्तन भई उनीहरू युद्धबाट भाग्ने त होइनन्? अथवा कतै धर्मकै जित भएर मेरा छोराहरूको सर्वनाश हुने त होइन?
मूल सम्वाद (धृतराष्ट्र) :

“धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥”

दृश्य 2 • श्लोक २–११मूल श्लोक हेर्नुहोस्

दुर्योधनको छटपटी र द्रोणाचार्यसँगको कुटिल संवाद

धृतराष्ट्रको प्रश्नको उत्तर दिँदै सञ्जयले कुरुक्षेत्रको दृश्य वर्णन गर्न सुरु गरे। पाण्डवहरूको सेना सङ्ख्यामा कौरवहरूको भन्दा सानो (७ अक्षौहिणी विरुद्ध ११ अक्षौहिणी) भए तापनि उनीहरूको सैन्य व्यवस्था अत्यन्त सुदृढ र अभेद्य थियो। पाण्डव सेनापति धृष्टद्युम्नले सेनालाई 'वज्रव्यूह' मा सजाएका थिए। पाण्डवहरूको त्यो सुसङ्गठित सैन्य संरचना देख्नासाथ राजा दुर्योधनको मनभित्र गहिरो भय उत्पन्न भयो। तर दुर्योधन आफ्नो डर अरूलाई देखाउन चाहँदैनथ्यो। ऊ आफ्ना परम सेनापति पितामह भीष्मकहाँ नगई सिधै आफ्ना शस्त्रास्त्र गुरु द्रोणाचार्यकहाँ पुग्यो। दुर्योधन स्वभावैले शङ्कालु र कुटिल थियो। उसलाई डर थियो कि कतै द्रोणाचार्यको मनमा आफ्ना प्रिय शिष्य अर्जुनप्रति दया जागेर उनले युद्धमा ढिलासुस्ती त गर्ने होइनन्? त्यसैले द्रोणाचार्यलाई उत्तेजित पार्दै दुर्योधनले भन्यो: "हे आचार्य! तपाईंका बुद्धिमान् शिष्य द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्नद्वारा व्यूहाकार रूपमा सजाइएको पाण्डवहरूको यो विशाल सेनालाई हेर्नुहोस्!" (द्रुपद र द्रोणाचार्यको पुरानो शत्रुता थियो, र धृष्टद्युम्नको जन्म नै द्रोणको वध गर्नका लागि भएको थियो। दुर्योधनले जानीजानी गुरुलाई पुरानो वैरभाव स्मरण गराइदियो।) त्यसपछि दुर्योधनले पाण्डव पक्षका महारथीहरूको नाम गन्न थाल्यो— जो युद्धकलामा भीम र अर्जुन सरह थिए: युयुधान (सात्यकि), विराट राजा, महारथी द्रुपद, धृष्टकेतु, चेकितान, पराक्रमी काशिराज, पुरुजित, कुन्तिभोज, नरश्रेष्ठ शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु, वीर उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु र द्रौपदीका पाँचै जना छोराहरू। यी सबै महारथी (एक्लै १० हजार योद्धाहरूसँग लड्न सक्ने वीर) थिए। आफ्नो सेनाको मनोबल उच्च देखाउन उसले आफ्ना पक्षका योद्धाहरूको पनि नाम लियो: स्वयम् द्रोणाचार्य, परम प्रतापी पितामह भीष्म, अङ्गराज कर्ण, संग्रामविजयी कृपाचार्य, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, विकर्ण, र सोमदत्तका पुत्र भूरिश्रवा। दुर्योधनले घमण्ड गर्दै भन्यो कि उसका लागि आफ्नो ज्यान अर्पण गर्न तयार अनेकौं वीरहरू अनेक प्रकारका हतियारले सजिएर आएका छन्। तर तुरुन्तै दुर्योधनको मुखबाट मनोवैज्ञानिक रूपमा उसको भित्री असुरक्षा प्रकट भयो: "पितामह भीष्मद्वारा रक्षित हाम्रो यो सेना असीमित (वा अपर्याप्त) छ, तर भीमसेनद्वारा रक्षित पाण्डवहरूको सेना सीमित छ। त्यसैले तपाईँहरू सबैले आ-आफ्नो मोर्चामा रहेर केवल पितामह भीष्मको रक्षा गर्नुहोस्!" दुर्योधनलाई थाहा थियो कि यदि भीष्म ढले भने कौरव सेनाको पराजय निश्चित छ।
मूल सम्वाद (दुर्योधन) :

“पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥”

दृश्य 3 • श्लोक १२–१९मूल श्लोक हेर्नुहोस्

महाशंखनाद : धर्ती र आकाश थर्काउने गर्जना

दुर्योधनको मनभित्र लुकेको छटपटी र संशयलाई कौरव कुलका वृद्ध पितामह भीष्मले तुरुन्तै बुझिहाल्नुभयो। दुर्योधनको उदास मनमा उत्साह भर्नका लागि परम प्रतापी भीष्मले सिंहको जस्तो भयानक गर्जना गर्दै आफ्नो दिव्य शंख फुक्नुभयो। पितामहको शंख बज्नासाथ सम्पूर्ण कौरव सेनामा युद्धको उन्माद फैलियो। त्यसपछि अचानक हजारौं शंख, नगरा, ढोल, मृदङ्ग र नरसिङ्घाहरू एकसाथ बज्न थाले। त्यो ध्वनि कुनै प्रलयङ्कर आँधी झैं भयानक र कान फुट्ने खालको थियो। कौरवहरूको त्यो शक्ति-प्रदर्शन सकिन नपाउँदै मैदानको अर्को छेउबाट दिव्य प्रत्युत्तर आयो। चारवटा दिव्य श्वेत घोडाहरू जोडिएको, अग्निमय प्रकाश फैलिएको भव्य रथमा सवार योगेश्वर श्रीकृष्ण र धनुर्धारी अर्जुनले आफ्ना अलौकिक शंखहरू फुक्नुभयो। त्यो कुनै साधारण मानिसको शंखनाद थिएन— त्यो सत्य, न्याय र धर्मको विजय उद्घोष थियो: • योगेश्वर श्रीकृष्णले आफ्नो प्रसिद्ध 'पाञ्चजन्य' (Panchajanya) शंख फुक्नुभयो। • धनञ्जय अर्जुनले देवराज इन्द्रद्वारा प्रदत्त 'देवदत्त' (Devadatta) शंख फुके। • भयानक कर्म गर्ने अतिबली भीमसेनले 'पौण्ड्र' (Paundra) नामक विशाल महाशंख फुके। • कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरले 'अनन्तविजय' (Anantavijaya) शंख फुके। • नकुलले 'सुघोष' (Sughosha) र सहदेवले 'मणिपुष्पक' (Manipushpaka) शंख बजाए। त्यसैगरी महान् धनुर्धारी काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट, सात्यकि, राजा द्रुपद, द्रौपदीका पाँचै राजकुमारहरू र सुभद्रापुत्र वीर अभिमन्युले आ-आफ्ना दिव्य शंख बजाए। पाण्डव पक्षको त्यो संयुक्त शंखनाद यति प्रचण्ड र दिव्य थियो कि त्यसको भयानक प्रतिध्वनिले आकाश र पृथ्वीलाई थर्काइदियो। सञ्जयले हस्तिनापुरमा बसेका धृतराष्ट्रलाई काँप्दै भने: "हे महाराज! पाण्डवहरूको त्यो महाशंखध्वनिले तपाईंका छोराहरूको हृदयलाई छियाछिया पारिदियो (हृदयानि व्यदारयत्)।" कौरवहरूको शंखनाद केवल अहङ्कारको प्रदर्शन थियो, तर पाण्डवहरूको शंखनादले कौरवहरूको छातीमै डरको प्रहार गर्‍यो।
मूल सम्वाद (सञ्जय) :

“पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥”

दृश्य 4 • श्लोक २०–२५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

रथलाई दुई सेनाको बीचमा उभ्याउने अर्जुनको आज्ञा

शंखनाद समाप्त भयो र अब दुवै पक्षका योद्धाहरूले आफ्ना धनुषमा बाण चढाउन थाले। अब कुनै पनि क्षण पहिलो बाण छुट्ने र नरसंहार सुरु हुने निश्चित थियो। त्यही समयमा, जसको रथको झण्डामा साक्षात् पवनपुत्र हनुमान् विराजमान हुनुहुन्थ्यो (कपिध्वज), ती परम वीर अर्जुनले धृतराष्ट्रका छोराहरूलाई हतियार उठाएर प्रहार गर्न तम्तयार अवस्थामा देखे। युद्धको यो अन्तिम घडीमा अर्जुनले आफ्नो गाण्डीव धनुष हातमा उठाए र आफ्ना दिव्य सारथि बनेका योगेश्वर श्रीकृष्णलाई सम्बोधन गर्दै भने: "हे अच्युत! मेरो रथलाई दुवै सेनाको ठीक बीचमा लगेर उभ्याइदिनुहोस् (सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत)। म राम्ररी हेर्न चाहन्छु कि यस युद्धको मैदानमा युद्धको अभिलाषा लिएर को-को उभिएका छन्, र दुर्बुद्धि दुर्योधनको प्रिय गर्नका लागि मसँग लड्न को-को आएका छन्!" यहाँ अर्जुनको स्वरमा कुनै डर थिएन; त्यहाँ एक अपराजेय क्षत्रिय योद्धाको आत्मविश्वास, शौर्य र उत्साह मात्र थियो। अर्जुनको यो आग्रह सुनेर अन्तर्यामी श्रीकृष्णले दुवै सेनाको बीचमा, पितामह भीष्म, गुरु द्रोणाचार्य र संसारभरिका सम्पूर्ण राजाहरूको सामुन्ने त्यो दिव्य रथ लगेर उभ्याइदिनुभयो। रथ उभ्याइसकेपछि श्रीकृष्णले कुनै लामो उपदेश दिनुभएन। उहाँले आफ्ना आँखाले चारैतिर देखाउँदै केवल यति भन्नुभयो: "हे पार्थ! यहाँ भेला भएका यी कुरुवंशीहरूलाई राम्ररी हेर! (पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति)"। श्रीकृष्णको यो छोटो वाक्य एउटा मनोवैज्ञानिक उत्प्रेरक थियो। कृष्णले अर्जुनलाई 'शत्रुलाई हेर' भन्नुभएन; उहाँले 'कुरुहरूलाई हेर' भन्नुभयो, अर्थात् तिम्रा आफ्नै कुलका मानिसहरूलाई हेर। यहींबाट अर्जुनको भित्री युद्धको आरम्भ भयो।
मूल सम्वाद (अर्जुन & श्रीकृष्ण) :

“सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत... पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति।”

दृश्य 5 • श्लोक २६–३०मूल श्लोक हेर्नुहोस्

मोहको भयानक आक्रमण : गाण्डीव धनुषको पतन

श्रीकृष्णको वचन सुनेर जब अर्जुनले दुवै सेनामा दृष्टि दौडाए, तब उनको अगाडि अचानक दृश्य बदलियो। उनले त्यहाँ कुनै 'शत्रु' देखेनन्; उनले त आफ्नै रगत, आफ्नै परिवार र आफ्नै अतीत देखे: त्यहाँ आफ्ना पूज्य पितामह भीष्म उभिएका थिए— जसको काखमा अर्जुन बाल्यकालमा खेलेका थिए। त्यहाँ गुरु द्रोणाचार्य र कृपाचार्य उभिएका थिए— जसले अर्जुनको हात समातेर धनुषमा बाण चढाउन सिकाएका थिए। त्यहाँ आफ्ना मामा शल्य, आफ्ना दाजुभाइ दुर्योधन र दुःशासन, आफ्ना छोरा र भतिजाहरू, नातिहरू, बाल्यकालका घनिष्ट मित्रहरू, ससुराहरू र हितैषीहरू हातमा हतियार लिएर एकअर्काको रगत पिउन तयार अवस्थामा उभिएका थिए। जुन मानिसहरूलाई हरेक बिहान उठेर चरण स्पर्श गर्नुपर्ने थियो, उनीहरूकै छातीमा आज तीखा बाणहरू रोप्नुपर्ने थियो! यो सत्यको साक्षात्कार हुनासाथ अर्जुनको सम्पूर्ण चेतना हल्लियो। अर्जुन कुनै काँतर वा कमजोर योद्धा थिएनन्। उनले महादेव शिवसँग लडेर पाशुपतास्त्र प्राप्त गरेका थिए, निवातकवच जस्ता दैत्यहरूको संहार गरेका थिए, र विराट युद्धमा एक्लै भीष्म, द्रोण र कर्णसहितको सम्पूर्ण कौरव सेनालाई परास्त गरेका थिए। तर आज उनी बाहिरी शत्रुसँग होइन, आफ्नै मनभित्रको 'ममता' र 'मोह' सँग पराजित हुन पुगे। अर्जुनको शरीरमा तीव्र मनोवैज्ञानिक आघातका लक्षणहरू देखा पर्न थाले: १. "हे कृष्ण! मेरा हातगोडा शिथिल भएर गलिरहेका छन् (सीदन्ति मम गात्राणि)।" २. "मेरो मुख सुकिरहेको छ र घाँटी अवरुद्ध भएको छ (मुखं च परिशुष्यति)।" ३. "मेरो सम्पूर्ण शरीर थरथर काँपिरहेको छ र शरीरका सबै रौंहरू ठाडा भएका छन् (वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते)।" ४. "जसको टङ्कारले संसार काँप्थ्यो, त्यो मेरो शक्तिशाली 'गाण्डीव धनुष' आज मेरै हातबाट भुइँमा खसिरहेको छ (गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्)!" ५. "मेरो छाला भतभती पोलिरहेको छ (त्वक्चैव परिदह्यते)।" ६. "म आफ्नो खुट्टामा उभिन पनि असमर्थ भइसकेको छु, मेरो दिमाग चक्कर खाइरहेको छ, र म केवल अमङ्गल र विपरीत शकुनहरू मात्र देखिरहेको छु (भ्रमतीव च मे मनः निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव)।" संसारको सर्वश्रेष्ठ धनुर्धारी केवल केही सेकेन्डभित्र शोक र निराशाको गहिरो दलदलमा भासिन पुग्यो।
मूल सम्वाद (अर्जुन) :

“सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥ गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्...”

दृश्य 6 • श्लोक ३१–३६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

अर्जुनका बौद्धिक तर्क : राज्य, विजय र सुखको निरर्थकता

आफ्नो कमजोरी र पलायनलाई ढाकछोप गर्न मानिसले जहिले पनि धर्म र दर्शनका तर्कहरू अघि सार्छ। अर्जुनले पनि त्यही गरे। उनले श्रीकृष्णको अगाडि ठूला-ठूला सन्त र महात्माहरूको जस्तो भाषा बोल्न सुरु गरे: "हे कृष्ण! आफ्नै कुलका आफन्तहरूलाई युद्धमा मारेर मलाई कुनै कल्याण (श्रेय) देखिँदैन। मलाई यस्तो रक्ताम्य विजय चाहिँदैन, न मलाई राज्यको लोभ छ, न त कुनै सुख-भोगकै चाहना छ!" अर्जुन तर्क गर्छन्: "हे गोविन्द! हामीलाई यस्तो राज्यले के दिन्छ? यस्ता भोगहरू वा यो जीवन नै हाम्रा लागि के कामका? किनकि जसका लागि हामीले राज्य, सुख र ऐश्वर्यको कामना गर्छौं— हाम्रा गुरुजन, पिताहरू, छोराहरू, हजुरबुबाहरू, मामाहरू, ससुराहरू, नातिहरू र जेठानहरू— उनीहरू सबै त यहाँ आफ्नो प्राण र धनको आशा त्यागेर मर्नका लागि उभिएका छन्! यदि उनीहरूले मलाई मारे पनि म उनीहरूलाई मार्न चाहन्नँ। यो पृथ्वीको तुच्छ राज्य त के कुरा, तीनै लोकको साम्राज्य पाउने भए पनि म आफ्ना आफन्तहरूको हत्या गर्न सक्दिनँ!" त्यसपछि अर्जुनले धर्मशास्त्रको अर्को तर्क अघि सारे: "धृतराष्ट्रका यी छोराहरूलाई मारेर हामीलाई के आनन्द मिल्ला, हे जनार्दन? यिनीहरू निसन्देह 'आततायी' (Atatayi) हुन्। शास्त्र अनुसार विष दिने, घरमा आगो लगाउने, घातक हतियारले प्रहार गर्ने, धन लुट्ने, जमिन खोस्ने र परस्त्री हरण गर्नेलाई आततायी भनिन्छ, र यिनलाई मार्दा दोष लाग्दैन भनिएको छ। तर अर्जुन भन्छन्— कौरवहरूले यी सबै ६ वटा अपराध गरेका भए तापनि, यिनीहरू हाम्रा आफ्नै दाजुभाइ हुन्। आफ्नै दाजुभाइलाई मार्दा हामीलाई महापाप बाहेक केही पनि मिल्नेछैन!"
मूल सम्वाद (अर्जुन) :

“न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥”

दृश्य 7 • श्लोक ३७–४४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

कुलनाशको दर्शन : वर्णसंकर र सामाजिक महाविनाशको भय

अर्जुनको तर्क यतिमै रोकिँदैन। उनी युद्धबाट भाग्नका लागि सम्पूर्ण समाज, संस्कृति र सभ्यताको विनाशको भयानक चित्र प्रस्तुत गर्छन्: "हे माधव! यद्यपि लोभले बुद्धि भ्रष्ट भएका यी कौरवहरूले कुलको विनाश गर्दा हुने दोष र मित्रहरूसँग द्रोह गर्दा हुने पापलाई देख्न सकेका छैनन्। तर यो महापापलाई प्रष्ट देखिरहेका हामी विवेकशील मानिसहरूले यस पापबाट पछि हट्ने विचार किन नगर्ने?" त्यसपछि अर्जुनले समाजशास्त्रको गम्भीर सिद्धान्त व्याख्या गर्छन्: १. **कुलधर्मको विनाश**: जब युद्धमा कुलका सक्षम पुरुषहरूको संहार हुन्छ, तब त्यो कुलको सनातन धर्म, परम्परा र मर्यादा नष्ट हुन्छ। धर्म नष्ट भएपछि बाँकी रहेको परिवारमा अधर्म र अराजकताले जरा गाड्छ। २. **स्त्रीहरूको दूषण**: समाजमा अधर्म बढेपछि कुलका महिलाहरू असुरक्षित र पथभ्रष्ट हुन्छन्। ३. **वर्णसंकरको उत्पत्ति**: जब महिलाहरूको पवित्रता र मर्यादा भङ्ग हुन्छ, तब संस्कारहीन, अनुशासनहीन र अनियन्त्रित सन्तति (वर्णसंकर) जन्मिन्छ। ४. **पितृहरूको पतन र नरक**: यस्तो कुलनाशक वर्णसंकरले कुललाई र कुलघातीहरूलाई सिधै घोर नरकमा पुर्‍याउँछ। तर्पण र पिण्डदान दिने कोही नहुँदा हाम्रा पूर्वज पितृहरूसमेत स्वर्गबाट नरकमा खस्छन्। ५. **सभ्यताको अन्त्य**: कुलघातीहरूको यस्तो दोषले सनातन जातिधर्म र कुलधर्म सधैंका लागि नष्ट हुन्छ। र जसको कुलधर्म नष्ट हुन्छ, ती मानिसहरू अनन्तकालसम्म नरकमा बस्नुपर्छ भनी हामीले शास्त्रहरूमा सुनेका छौं। अर्जुनका यी तर्कहरू बाहिरबाट हेर्दा अत्यन्त धार्मिक, दयालु र अहिंसावादी लाग्छन्। तर वास्तवमा यी सबै तर्कहरू उनको कर्तव्यबाट भाग्ने 'बौद्धिक बहाना' (Rationalization) मात्र थिए। उनी धर्मको नाम लिएर अधर्मको अगाडि आत्मसमर्पण गर्न खोजिरहेका थिए।
मूल सम्वाद (अर्जुन) :

“कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥”

दृश्य 8 • श्लोक ४५–४७मूल श्लोक हेर्नुहोस्

चरम पराजय : हतियार त्याग गरी रथमा थचक्क बसेका पार्थ

आफ्ना सबै तर्कहरू राखिसकेपछि अर्जुन गहिरो पश्चात्ताप र आत्मग्लानिमा डुबे: "अहो! कस्तो आश्चर्य र कति ठूलो विडम्बना! हामी कति ठूलो महापाप गर्न उद्यत भएका रहेछौं! केवल राज्य र सुख-सुविधाको लोभमा परेर हामी आफ्नै स्वजनहरूको हत्या गर्न तयार भयौं!" अन्तमा अर्जुनले आफ्नो अन्तिम र हृदयविदारक निर्णय सुनाए: "यदि हातमा हतियार लिएका धृतराष्ट्रका छोराहरूले युद्धको मैदानमा मलाई कुनै प्रतिकार नगरेको (निहत्था) अवस्थामा बाण हानेर मारे भने पनि, त्यो मेरो लागि धेरै कल्याणकारी र हितकर हुनेछ! म युद्ध गर्दिनँ!" यो घोषणापछि के भयो? सञ्जयले हस्तिनापुरको दरबारमा धृतराष्ट्रलाई अन्तिम दृश्यको वर्णन गर्दै भने: "हे राजा! युद्धभूमिको बीचमा श्रीकृष्णसँग यति भनिसकेपछि अर्जुनले बाणसहित आफ्नो गाण्डीव धनुष हातबाट फ्याँकिदिए, र अत्यन्त शोक, पीडा र आँसुले भरिएको मन लिएर रथको पछिल्लो भागमा थचक्क बसे (विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः)।" यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो अध्याय 'अर्जुनविषादयोग' समाप्त हुन्छ। यो अध्याय कुनै उपदेशबाट होइन, एक महायोद्धाको गहिरो मानसिक पतनबाट टुङ्गिन्छ। श्रीकृष्ण अहिलेसम्म मौन हुनुहुन्छ। उहाँले अर्जुनका सबै रुवाइ, सबै कमजोरी र सबै तर्कहरू शान्त भएर सुन्नुभयो। जबसम्म बिरामीले आफ्नो रोगको पूर्ण लक्षण देखाउँदैन, तबसम्म वैद्यले औषधि दिँदैन। अब जब अर्जुन पूर्ण रूपमा टुटिसकेका छन्, तब अर्को अध्याय (अध्याय २ - साङ्ख्ययोग) बाट जगद्गुरु भगवान् श्रीकृष्णको दिव्य मुखारविन्दबाट गीताको अमर अमृत-वाणी सुरु हुनेछ।
मूल सम्वाद (सञ्जय) :

“एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥”

अध्याय 1 को दार्शनिक सार र सन्देश
पहिलो अध्यायको नाम 'अर्जुनविषादयोग' राखिएको छ। सामान्यतया 'विषाद' (Depression/Sorrow) लाई कुनै योग मानिँदैन। तर जब मानिसको विषादले उसलाई सांसारिक अहङ्कारबाट मुक्त गरी ईश्वरको शरणमा पुर्‍याउँछ, तब त्यो विषाद पनि 'योग' (परमात्मासँग जोड्ने साधन) बन्दछ। कुरुक्षेत्र केवल बाहिरी रणभूमि मात्र होइन; हाम्रो आफ्नै शरीर र मन पनि एक कुरुक्षेत्र हो जहाँ दैनिक रूपमा कर्तव्य र मोहको महायुद्ध चलिरहेको हुन्छ। जब हामी पनि अर्जुन जस्तै आफ्ना कर्तव्‍यबाट भाग्न खोज्छौं र मोहलाई 'धर्म' को आवरण ओढाउन थाल्छौं, तब हामीलाई पनि श्रीकृष्णको दिव्य मार्गदर्शनको आवश्यकता पर्दछ— जुन अध्याय २ बाट सुरु हुन्छ।