अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनले यहाँ आफ्नो अन्तिम निष्कर्ष सुनाउँदै छन्— "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं" (त्यसैले हामीले आफ्ना बन्धुहरूलाई मार्नु सर्वथा अनुचित छ)। अर्जुन भन्छन्— "कौरवहरू हाम्रा आफ्नै दाजुभाइ हुन्। उनीहरूले जस्तोसुकै बदमासी गरेका भए पनि, यदि हामीले उनीहरूको रगत बगाएर विजय प्राप्त गर्‍यौं भने त्यो विजयको उत्सव हामीले कसरी मनाउने? आफ्ना दाजुभाइलाई चितामा सुताएर पाएको राज्यले हाम्रो आत्मालाई के कहिल्यै शान्ति र सुख दिन्छ?" यहाँ अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'माधव' भनेर पुकारेका छन्। माधव भनेको लक्ष्मीका स्वामी, जो सम्पूर्ण वैभव, सुख र शान्तिका स्रोत हुनुहुन्छ। अर्जुन भन्दैछन्— "हे माधव! तपाईं आफैं विचार गर्नुहोस्, के आफ्नै परिवारको संहार गरेर कुनै मानिस कहिल्यै सुखी (सुखिनः स्याम) हुन सक्छ?" अर्जुनको यो तर्क सुन्दा जोसुकैलाई लाग्छ कि अर्जुन कति सही र न्यायसंगत कुरा गरिरहेका छन्। तर अर्जुनले बिर्सिरहेका थिए कि धर्मको रक्षा व्यक्तिगत सुख वा दुःखभन्दा हजार गुणा ठूलो कर्तव्य हो।

धेरै मानिसहरू जीवनको उद्देश्य केवल 'सुखी हुनु' (To be happy) हो भन्ने ठान्छन्। उनीहरू भन्छन्— "यदि कुनै काम गर्दा मलाई तनाव हुन्छ, वा मेरो सम्बन्ध बिग्रिन्छ भने म त्यो काम गर्दिनँ।" तर जीवन केवल सस्तो व्यक्तिगत सुखका लागि होइन; जीवन सत्य, न्याय र मूल्यमान्यताको रक्षाका लागि हो। कहिलेकाहीं सही र न्यायपूर्ण काम गर्दा तपाईंको मन रुन सक्छ, तपाईंले प्रिय सम्बन्धहरूको त्याग गर्नुपर्ने हुन सक्छ। एउटा डाक्टरले बिरामीको ज्यान बचाउन उसको सडेको हात काट्दा डाक्टरलाई रमाइलो लाग्दैन, तर बिरामीको जीवन बचाउन त्यो कठोर कर्तव्य गर्नैपर्छ। अर्जुनले समाजको सडेको अंग (दुर्योधनको अधर्म) लाई शल्यक्रिया गरेर फाल्नुपर्ने थियो, तर उनी 'मलाई कस्तो सुख मिल्छ' भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थको तराजुमा कर्तव्यलाई जोख्दै थिए। सच्चा शान्ति कर्तव्य पूरा गरेपछि मात्र पाइन्छ, कर्तव्यबाट भागेर कहिल्यै पाइँदैन।