अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यहाँ अर्जुनले एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शास्त्रीय शब्द प्रयोग गरेका छन्— 'आततायिनः'। सनातन धर्मशास्त्र र मनुस्मृति अनुसार ६ प्रकारका जघन्य अपराधीहरूलाई 'आततायी' भनिन्छ, जसलाई देख्नेबित्तिकै मृत्युदण्ड दिनुपर्छ र त्यसो गर्दा मार्ने व्यक्तिलाई कुनै पाप लाग्दैन: १. 'अग्निदः': जसले अरूको घरमा आगो लगाउँछ (कौरवहरूले लाक्षागृहमा पाण्डवहरूलाई जिउँदै जलाउने षड्यन्त्र गरेका थिए) २. 'गरदः': जसले अरूलाई विष खुवाउँछ (दुर्योधनले भीमसेनलाई खीरमा कालकूट विष खुवाएर नदीमा बगाएका थिए) ३. 'शस्त्रपाणिः': जसले मार्ने उद्देश्यले हतियार उठाउँछ ४. 'धनापहः': जसले अरूको सम्पत्ति र राज्य लुट्छ (कपटपूर्ण जुवामा पाण्डवहरूको सम्पूर्ण राज्य लुटिएको थियो) ५. 'क्षेत्रापहः': जसले अरूको जमिन जबर्जस्ती कब्जा गर्छ ६. 'दारापहः': जसले अरूकी स्त्रीको अस्मितामाथि हात हाल्छ (भरी राजसभामा द्रौपदीको चीरहरण गरिएको थियो) कौरवहरू यी ६ वटै महापापका प्रत्यक्ष दोषी थिए! उनीहरू हरेक दृष्टिले मृत्युदण्ड योग्य 'आततायी' थिए। शास्त्रको नियम अनुसार उनीहरूलाई मार्दा कुनै दोष लाग्दैनथ्यो। तर अर्जुनको बुद्धि मोहले यतिसम्म धमिलिएको थियो कि उनी भन्छन्— "हो, उनीहरू आततायी हुन्, तर पनि उनीहरू हाम्रै कुलका मान्छे हुन्; त्यसैले उनीहरूलाई मार्दा हामीलाई पाप नै लाग्नेछ।" जब मानिसको विवेक भ्रष्ट हुन्छ, तब उसले धर्मशास्त्रका नियमहरूलाई पनि आफ्नै सुविधा अनुसार बङ्ग्याएर व्याख्या गर्न थाल्छ।

मानव स्वभावको एउटा ठूलो कमजोरी हो— 'दोहोरो मापदण्ड' (Double Standards)। यदि कुनै पराई मान्छेले समाजमा हिंसा, चोरी वा दुराचार गर्‍यो भने हामी तुरुन्तै कठोर न्यायको माग गर्छौं र भन्छौं— "यसलाई कडाभन्दा कडा सजाय हुनुपर्छ।" तर जब त्यही अपराध हाम्रो आफ्नै छोरा, भाइ वा निकट साथीले गर्छ, तब हाम्रो न्याय हराउँछ र हामी भन्छौं— "लौन, आफ्नो मान्छे हो, माफ गरिदिऊँ, पाप लाग्छ!" अर्जुनले यहाँ त्यही दोहोरो मापदण्ड अपनाइरहेका थिए। उनी कौरवहरूलाई 'आततायी' भनिरहेका छन्, तर पनि उनीहरू आफ्नै दाजुभाइ भएकाले उनीहरूलाई दण्ड दिनबाट पन्छिन खोजिरहेका छन्। सच्चा धर्म र न्यायले अनुहार वा नाता हेर्दैन। यदि तपाईंले आफ्नो नातेदार भएको कारणले अपराधीलाई छाडिदिनुभयो भने, तपाईंले न्यायको हत्या गर्नुभएको ठहरिन्छ। अधर्मलाई दण्ड नदिनु नै सबैभन्दा ठूलो पाप हो।