अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

जब मानिस भित्रबाट कमजोर हुन्छ, तब उसले आफ्नो कमजोरीलाई ढाकछोप गर्न बाहिरी अन्धविश्वास र अपशकुनहरूको सहारा लिन थाल्छ। अर्जुनले पनि यहाँ त्यही गरिरहेका छन्: 'निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव': अर्जुन भन्छन्— "हे केशव! म चारैतिर काग र गिद्धहरूको भयानक आवाज, हावाहुरी र दिशा-विपरीतका अपशकुनहरू मात्र देखिरहेको छु। यी सबै संकेतहरूले हाम्रो विनाशको सूचना दिइरहेका छन्।" 'न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे': वैदिक दर्शनमा दुईवटा मार्ग हुन्छन्— 'प्रेय' (जो तत्काल इन्द्रियलाई प्रिय लाग्छ) र 'श्रेय' (जो दीर्घकालीन रूपमा वास्तविक कल्याणकारी हुन्छ)। अर्जुन दार्शनिक बनेर तर्क गर्छन्— "आफ्नै कुलका मानिसहरूलाई मारेर न त यो लोकमा सुख छ, न परलोकमा कुनै कल्याण (श्रेय) हुन सक्छ।" अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'केशव' भनेका छन्। केशवको एउटा अर्थ हुन्छ— जसले केशी नामक दुर्दान्त घोडा-राक्षसको संहार गरेर सबैको कल्याण गर्नुभएको थियो। अर्जुन भन्दैछन्— "हे केशव! तपाईं त सबैको रक्षा गर्नुहुन्छ, तर यहाँ आफ्नै दाजुभाइ मारेर हामीले के पाउने?" अर्जुन आफ्नो मोहलाई 'धर्म र कल्याण' को सुन्दर आवरण लगाउन खोजिरहेका छन्।

मानव मनको एउटा ठूलो चलाखी के हो भने— जब हामी कुनै कठिन जिम्मेवारी वा कर्तव्यको सामना गर्न डराउँछौं, तब हामी तुरुन्तै दार्शनिक बन्न थाल्छौं र बाहिरी 'अपशकुन' वा 'परिस्थिति' को दोष देखाउन थाल्छौं। हामी भन्छौं— "आज साइत जुरेन", "माहोल ठीक छैन", "यसो गरेर के नै पो फाइदा हुन्छ र?" हामी आफ्नो भित्री डर र कायरतालाई 'त्याग, शान्ति र अहिंसा' जस्तो पवित्र शब्दहरूको आवरण ओढाइदिन्छौं। अर्जुनले पनि यही गरे— उनी कर्तव्यबाट भाग्न चाहन्थे, तर भनिरहेका थिए कि म 'कल्याण (श्रेय)' खोज्दैछु। सच्चा विवेक त्यो हो जसले आफ्ना भित्री बहानाहरूलाई चिन्न सकोस्। जबसम्म तपाईं आफ्नो कमजोरीलाई निष्पक्ष रूपमा स्वीकार्नुहुन्न, तबसम्म तपाईंले श्रीकृष्णको वास्तविक दिव्य ज्ञान प्राप्त गर्न सक्नुहुन्न।