अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यो श्लोक अर्जुनको शारीरिक तथा मानसिक पतनको अन्तिम विन्दु हो। 'गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्': गाण्डीव कुनै साधारण धनुष थिएन; यो ब्रह्माजीले सृष्टि गर्नुभएको र पछि अग्निदेवले अर्जुनलाई दिएको ब्रह्माण्डकै सबैभन्दा शक्तिशाली धनुष थियो। जुन धनुषको टंकारले पातालसम्म थर्किन्थ्यो, त्यो धनुष आज अर्जुनको काँपिरहेको हातबाट आफैं भुइँमा खस्दैछ। यो केवल एउटा हतियार खस्नु मात्र होइन; यो अर्जुनको जीवनभरिको गौरव, पहिचान र आत्मबलको पतन थियो। 'त्वक्चैव परिदह्यते': अर्जुनको छाला आगोमा परेझैं भतभती पोलिरहेको थियो। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानमा यसलाई मानसिक आघातबाट उत्पन्न हुने तीव्र शारीरिक जलन (Psychogenic Burning Sensation) भनिन्छ। 'न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः': अर्जुनका खुट्टाहरूले जमिन छाडे, आँखा अगाडि अँध्यारो छायो र मन यसरी घुम्न थाल्यो मानौं उनी तीव्र भुमरीमा फसेका छन्। अर्जुन युद्ध सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै आफैं भित्र पराजित भइसकेका थिए।

जीवनमा जब मानिस चरम भावनात्मक संकट वा डिप्रेसनमा पर्छ, तब उसको हातबाट उसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति वा सीप (गाण्डीव) पनि छुट्छ। एक समयको सफल व्यक्ति, प्रतिभाशाली कलाकार वा उद्यमी अचानक आफूलाई यति निरुपाय महसुस गर्छ कि उसलाई आफ्नो ओछ्यानबाट उठ्न पनि गाह्रो हुन्छ (न च शक्नोम्यवस्थातुम्)। उसको मन भ्रमको भुमरीमा फस्छ (भ्रमतीव च मे मनः)। यो अवस्था किन आउँछ? किनभने मानिसले आफ्नो पहिचान आफ्नो बाहिरी पद, हतियार वा अहंकारसँग जोडेको हुन्छ। जब बाहिरी परिस्थिति प्रतिकूल हुन्छ, त्यो खोक्रो अहंकार गर्ल्यामगुर्लुम ढल्छ। तर यो क्षण नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो अवसर पनि हो— किनभने जब तपाईंको हातबाट तपाईंको अहंकारको 'गाण्डीव' खस्छ, तब मात्र तपाईं दुवै हात जोडेर साक्षात् श्रीकृष्ण (सच्चा आत्मज्ञान) को शरणमा जान सक्नुहुन्छ।