अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनको मनमा संसारका सम्पूर्ण प्राप्तिहरूप्रति अचानक गहिरो विरक्ति छाएको छ। पाण्डवहरूले १३ वर्षसम्म वनको हण्डर खाएका थिए, अज्ञातवासको अपमान सहेका थिए, र वर्षौंदेखि न्याय र राज्यको पुनर्स्थापनाका लागि कडा तपस्या र युद्धको तयारी गरेका थिए। तर आज जब त्यो अधिकार प्राप्तिको घडी आयो, अर्जुन भन्छन्— "मलाई न जित चाहिएको छ, न हस्तिनापुरको राजसिंहासन, न कुनै भौतिक सुख!" यहाँ अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'गोविन्द' भनेका छन्। 'गो' भनेको इन्द्रियहरू, र 'विन्द' भनेको परमानन्द दिने स्वामी। अर्थात् जो सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई सच्चा आनन्द र तृप्ति दिन सक्ने साक्षात् भगवान् हुन्, उनै गोविन्दको सामुन्ने उभिएर अर्जुन भौतिक सुख र राज्यको व्यर्थताको अलाप गरिरहेका छन्। अर्जुनको तर्क छ: "हे गोविन्द! यदि हाम्रा आफ्नै बाजे, गुरु र दाजुभाइको लासमाथि टेकेर सिंहासनमा बस्नुपर्छ भने त्यो राज्यले हामीलाई के सुख देला? त्यो रगतले लतपतिएको भोगले के तृप्ति देला? र आफ्ना मान्छेलाई मारेर बाँचेको जीवन नै किन बाँच्ने?"

अर्जुनको यो कुरा सुन्दा जोसुकैलाई लाग्न सक्छ कि उनी कति महान् सन्त र त्यागी बनिसके! उनलाई राज्य, भोग र जीवनको समेत लोभ छैन। तर के यो वास्तविक आध्यात्मिक वैराग्य हो? हाम्रो परम्परामा यसलाई 'मसान वैराग्य' वा 'शोकजन्य पलायन' भनिन्छ। जब मानिस कुनै ठूलो दुर्घटना वा चिन्तामा पर्छ, उसलाई संसारका सबै कुरा व्यर्थ लाग्न थाल्छन्। तर त्यो वैराग्य ज्ञानबाट आएको हुँदैन; त्यो केवल कर्तव्यबाट भाग्नका लागि मनले रचेको एउटा मीठो भ्रम (Defense Mechanism) मात्र हुन्छ। यदि अर्जुन साँच्चै त्यागी थिए भने उनले १३ वर्ष वनमा बस्दा नै सन्यास लिनुपर्थ्यो। जब युद्धको विगुल बज्यो र हतियार चलाउने बेला आयो, तब मात्र उनलाई यो 'वैराग्य' चढ्यो। सच्चा वैराग्य त्यो हो जो कर्तव्य पूरा गर्दै अनासक्त रहन्छ। कर्तव्यबाट भाग्नु वैराग्य होइन, कायरता हो। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यही भ्रमबाट ब्युँझाउन अब गीताको महाज्ञान दिनुहुनेछ।