अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

जब श्रीकृष्णले रथलाई दुवै सेनाको बीचमा लगेर उभ्याइदिनुभयो, तब अर्जुनको आँखा अगाडिको संसार एकाएक बदलियो। अहिलेसम्म अर्जुनले टाढैबाट हेर्दा विपक्षीलाई केवल 'शत्रु सेना', 'अधर्मी दुर्योधन' र 'चाटुकार राजाहरू' का रूपमा हेरिरहेका थिए। त्यो एउटा सामान्य राजनीतिक र सैन्य दृष्टिकोण थियो। तर जब रथ बीचमा उभियो र अर्जुनले नजिकैबाट एक-एक मुहार हेर्न थाले, तब उनको मुटु चिसो भयो। त्यहाँ कुनै अपरिचित विदेशी शत्रु थिएन! - जसलाई बाण हान्नुपर्ने थियो, ती काखमा हुर्काउने पितामह भीष्म र सोमदत्त जस्ता बाजेहरू थिए - धनुष समात्न सिकाउने साक्षात् गुरु द्रोणाचार्य र कृपाचार्य थिए - आफ्नै रगतका दाजुभाइ दुर्योधन, दुःशासन र विकर्णहरू थिए - मामा शल्य र शकुनि थिए - भतिजा र नातिहरू थिए - गुरुकुलमा एउटै ओछ्यानमा सुतेका बालसखाहरू थिए! अर्जुनले महसुस गरे कि यो युद्ध कुनै पराईसँग होइन, आफ्नै परिवार, आफ्नै रगत र आफ्नै बाल्यकालका सम्झनाहरूसँग लड्नुपर्ने छ। जसलाई जिते पनि आफ्नै मुटु काटिनुपर्ने छ, जसलाई मारे पनि आफ्नै आत्मा रित्तो हुनुपर्ने छ।

जीवनमा जब हामी बाहिरी मानिसहरूसँग लड्छौं वा प्रतिस्पर्धा गर्छौं, तब हामीलाई खासै पीडा हुँदैन। तर जब सत्य, न्याय वा कर्तव्यका लागि आफ्नै परिवारका सदस्यहरू, प्रिय साथीहरू वा पुराना घनिष्ठ सम्बन्धहरूको गलत आचरणको विरोध गर्नुपर्ने हुन्छ, तब मानिसभित्र भयानक धर्मसंकट पैदा हुन्छ। अर्जुन जस्तै, हामी पनि प्रायः सम्बन्धको मोहमा परेर अन्यायलाई सहने वा सत्यलाई सम्झौता गर्ने गल्ती गर्छौं। आफ्नै मनभित्र पनि हाम्रा खराब बानीहरू (आलस्य, रिस, अहंकार) वर्षौंदेखि हामीसँगै हुर्किएका 'स्वजन' जस्ता बनेका हुन्छन्। तिनीहरूलाई त्याग्न खोज्दा हाम्रो मनलाई आफ्नै अङ्ग काटेको जस्तो पीडा हुन्छ। तर सत्य के हो भने— कर्तव्य र न्यायको अगाडि सम्बन्धको मोहलाई त्याग्न नसक्ने मानिस कहिल्यै मुक्त हुन सक्दैन।