प्रगति: 0%
अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग
अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्॥ २७॥
सरल नेपाली अनुवाद
सञ्जयले भने— ससुराहरू र हितैषी मित्रहरूलाई समेत दुवै सेनाहरूमा उपस्थित देखेर, ती सम्पूर्ण बन्धु-बान्धवहरूलाई मोर्चामा तैनाथ रहेको गहिरोसँग अवलोकन गरेपछि, ती कुन्तीपुत्र अर्जुन (अत्यन्त करुणाले भरिए)...
महाभारतको परिस्थिति
'सर्वान् बन्धून्'— जब रणभूमिमा शत्रुहरू सबै 'आफ्ना बन्धु' देखिए
श्लोक २६ र २७ ले अर्जुनको मानसिक दृष्टिकोणमा आएको भयानक उथलपुथललाई पूर्णता दिन्छन्।
सञ्जयले यहाँ अर्जुनलाई 'कौन्तेय' (माता कुन्तीका छोरा) भनेर सम्बोधन गरेका छन्। कुन्ती माताको स्वभाव अत्यन्त करुणामयी, मातृवात्सल्यले भरिएको र संवेदनशील थियो। यो संकटको घडीमा अर्जुनभित्र त्यही आमाको कोमल हृदय जागृत भयो।
अर्जुनले दुवै सेनाहरूमा केवल आफ्ना बन्धु-बान्धवहरू ('सर्वान् बन्धून्') मात्र देखे। एकातिर पाण्डव सेनामा उनका साख्खै भाइहरू, छोराहरू र ससुरा (राजा द्रुपद) थिए; अर्कोतर्फ कौरव सेनामा उनलाई काखमा हुर्काउने बाजे, धनुष सिकाउने गुरु र बाल्यकालका साथीहरू थिए।
जसलाई मारे पनि जित्ने कोही थिएन— जसको मृत्यु भए पनि आफ्नै मुटुको टुक्रा खस्नेवाला थियो। यही गहिरो अवलोकन (समीक्ष्य) ले अर्जुनलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो मनोवैज्ञानिक संकटको मुखमा पुर्याइदियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
करुणाको खोल ओढेको मोह र कर्तव्यबाट पलायन
अर्जुनको मनमा पलाएको यो भावना हेर्दा कति राम्रो, कति दयालु र कति करुणामयी देखिन्छ! तर के यो वास्तविक करुणा थियो?
आचार्यहरू भन्छन्— यो सच्चा करुणा थिएन, यो केवल 'मेरो मान्छे' भन्ने संकीर्ण मोह थियो। यदि अगाडि उभिएका मानिसहरू आफ्ना कुलका नभएर कुनै पराई देशका सैनिक हुन्थे भने के अर्जुनको मुटु यसरी नै गल्थ्यो? कदापि गल्दैनथ्यो।
यसको अर्थ अर्जुनको पीडा 'अहिंसा वा धर्म' बाट आएको थिएन; त्यो पीडा केवल आफ्नो परिवार र सम्बन्धप्रतिको अन्धो अनुरागबाट आएको थियो। जब मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ र मोहलाई 'महान् दया वा करुणा' को खोल ओढाएर कर्तव्यबाट भाग्न खोज्छ, तब जीवनमा सबैभन्दा ठूलो विपत्ति आउँछ।
सच्चा करुणा त्यो हो जसले सबैलाई समान देख्छ र सत्यको पक्ष लिन्छ। मोह त्यो हो जसले 'आफ्ना' को पक्ष लिएर कर्तव्यलाई लत्याउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :
आफ्नो दया र करुणालाई निष्पक्ष आँखाले जाँच्नुहोस्। के तपाईं साँच्चै न्यायको पक्षमा हुनुहुन्छ, कि केवल 'मेरो मान्छे' भएको हुनाले उसको गलत कामलाई पनि माफी दिने मोहमा फस्नुभएको छ?