अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यहाँ महर्षि वेदव्यासले अर्जुनको आन्तरिक पतनको सुरुआतलाई दुईवटा अत्यन्त शक्तिशाली शब्दहरूद्वारा देखाउनुभएको छ: १. 'कृपया परयाविष्टः': अर्जुन सामान्य दयालु मात्र बनेका थिएनन्, उनी मोहजन्य करुणाको चरम पराकाष्ठामा डुबेका थिए। २. 'विषीदन्': गहिरो शोक र मानसिक छटपटाहटमा डुब्दै। यहीँबाट यस पहिलो अध्यायको नाम 'अर्जुनविषादयोग' सार्थक हुन थाल्छ। अर्जुनको बोलीमा आएको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन शब्द हो— 'स्वजनम्' (आफ्ना मान्छेहरू)। अहिलेसम्म जो 'अधर्मी कौरव', 'शत्रु' वा 'दुर्योधनका सहयोगी' थिए, अब ती सबै अर्जुनका आँखामा केवल 'मेरा आफ्ना नातेदार' बने। अर्जुन भन्छन्— "हे कृष्ण! जब म हेर्छु कि यी मेरै बाजे, मेरै गुरु, मेरै दाजुभाइहरू आपसमा एक-अर्काको घाँटी रेट्न यसरी मरिहत्ते गरेर उभिएका छन्, तब मेरो मुटु थाम्नै नसक्ने गरी च्यातिएको छ।"

श्रीमद्भगवद्गीताको महान् दर्शन कुनै मन्दिर वा शान्त हिमालयको गुफामा होइन; कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा एउटा महायोद्धाको गहिरो मनोवैज्ञानिक संकट (Depression / Mental Breakdown) बाट सुरु हुन्छ। यो विषाद कहाँबाट आयो? यो विषाद तब आयो जब अर्जुनले आफ्नो वृहत् कर्तव्य (धर्म) बिर्सेर 'स्वजन' (मेरा आफ्ना, मेरो परिवार, मेरो प्रतिष्ठा) को संकीर्ण पर्खालभित्र आफूलाई कैद गरे। संसारकै सबैभन्दा साहसी र धनुर्धर व्यक्ति पनि जब मोहको जालोमा फस्छ, तब ऊ असहाय बालक जस्तै रुन थाल्छ। जबसम्म तपाईं जीवनलाई 'मेरो र तेरो' को दृष्टिले हेर्नुहुन्छ, तबसम्म विषादबाट कहिल्यै मुक्ति पाउनुहुन्न। तर यो विषाद नै गीताको सुरुआत हो— किनभने जबसम्म मानिस आफ्नो अहंकार र क्षमता टुटिसकेको महसुस गर्दैन, तबसम्म उसले परमात्मालाई पूर्ण रूपमा आत्मसमर्पण गर्न सक्दैन। विषाद नै रूपान्तरणको पहिलो ढोका हो।