अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

कौरवहरूको तर्फबाट मच्चाइएको भयानक कोलाहल र धाकको जवाफ अब पाण्डव पक्षबाट आयो। तर यो जवाफ कुनै लाखौं बाजाको भीडले दिएन; यो जवाफ केवल एउटा रथबाट आयो! यो कुनै साधारण रथ थिएन। खाण्डव वन दहनको समयमा अग्निदेवले प्रसन्न भएर अर्जुनलाई यो अलौकिक रथ दिएका थिए, जसलाई देवता वा दानव कसैले पनि नष्ट गर्न सक्दैनथे। यस रथमा चारवटा सूर्य समान तेजस्वी सेता घोडाहरू (शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र बलाहक) बाँधिएका थिए। रथको ध्वजामा साक्षात् पवनपुत्र हनुमानजी विराजमान थिए। सबैभन्दा अभूतपूर्व दृश्य के थियो भने, सम्पूर्ण सृष्टिका पालनकर्ता श्रीकृष्ण स्वयं आफ्ना भक्त अर्जुनको 'सारथि' (घोडा हाँक्ने रथचालक) बनेर अगाडि बसेका थिए, र वीर अर्जुन गाण्डीव धनुष हातमा लिएर पछाडि उभिएका थिए। सञ्जयले यहाँ श्रीकृष्णलाई 'माधव' भनेर सम्बोधन गरेका छन्। 'मा' भनेको लक्ष्मी (ज्ञान, सम्पत्ति र विजय) र 'धव' भनेको पति वा स्वामी। सञ्जयले धृतराष्ट्रलाई सांकेतिक रूपमा बुझाउन खोजिरहेका छन्— "हे राजन! जहाँ लक्ष्मीपति माधव स्वयं उपस्थित हुनुहुन्छ, त्यहाँ विजय पाण्डवहरूकै हुनेछ। भीष्मको शङ्ख भौतिक थियो, तर कृष्ण र अर्जुनका शङ्खहरू 'दिव्य' (अलौकिक) थिए।"

कठोपनिषद्मा मानव जीवनलाई एउटा रथसँग तुलना गरिएको छ: - शरीर = रथ - बुद्धि = सारथि (चालक) - मन = लगाम - इन्द्रियहरू = घोडाहरू - आत्मा = रथमा बस्ने यात्री (अर्जुन) जब तपाईंका इन्द्रिय रूपी घोडाहरू 'श्वेत' (पवित्र, अनुशासित र शुद्ध) हुन्छन्, र जब तपाईं आफ्नो जीवनको सारथि श्रीकृष्ण (शुद्ध विवेक र धर्म) लाई बनाउनुहुन्छ, तब जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि तपाईंको रथ सुरक्षित रहन्छ। कौरवहरूसँग ११ अक्षौहिणीको विशाल भीड र भौतिक स्रोत थियो, तर उनीहरूको रथको सारथि अन्धो अहंकार थियो। पाण्डवहरूसँग स्रोत कम थियो, तर उनीहरूको रथको लगाम स्वयं परमात्माको हातमा थियो। जीवनमा साधनको प्रचुरताभन्दा साधना र सही मार्गदर्शन हजार गुणा ठूलो हुन्छ।