अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

वैदिक संस्कृतिमा पूर्वजहरू (पितृहरू) लाई श्रद्धापूर्वक स्मरण गर्नु, कृतज्ञता व्यक्त गर्नु र तर्पण-पिण्डदान गर्नु मानव जीवनको अनिवार्य कर्तव्य मानिन्छ। अर्जुन भन्छन्— "हे कृष्ण! जब युद्धमा सम्पूर्ण कुल नष्ट हुन्छ र संस्कारहीन सन्तान (वर्णसङ्कर) जन्मिन्छन्, तब उनीहरूलाई आफ्ना पूर्वजहरूको त्याग, परम्परा र धर्मप्रति कुनै आदर रहँदैन। पुर्खाहरूलाई जल र पिण्ड दिएर सम्मान गर्ने सनातन परम्परा (लुप्तपिण्डोदकक्रियाः) पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छ। जुन कुलमा पुर्खाको आदर हुँदैन र नयाँ पुस्ता संस्कारविहीन हुन्छ, त्यो कुल जीवितै नरकमा परिणत हुन्छ र पुर्खाहरूको आत्मासमेत आफ्नो स्थानबाट पतित हुन्छ।" अर्जुनले यो कुरा युद्ध रोक्ने एउटा बलियो धार्मिक र भावनात्मक अस्त्रका रूपमा अगाडि सारेका छन्।

यो श्लोकको गहिरो सन्देश हो: 'आफ्ना जरा (Roots) लाई कहिल्यै नबिर्सनु'। हाम्रा पितृहरू (पुर्खाहरू) केवल अतीतका मानिसहरू मात्र होइनन्; उनीहरूको रगत, उनीहरूको संघर्ष, उनीहरूको संस्कार र उनीहरूको ज्ञानको जगमा आज हामी बाँचिरहेका छौं। 'पिण्ड र जल' अर्पण गर्नु भनेको पुर्खाको त्यो ऋणप्रति निरन्तर कृतज्ञ (Grateful) रहनु हो। जब कुनै पुस्ताले आफ्नो इतिहास, आफ्ना पुर्खा र आफ्ना मूल मूल्यमान्यताहरूलाई बिर्सिन्छ, तब त्यो समाज जरा काटिएको रुखजस्तै हुन्छ— जो बाहिरबाट हरियो देखिए पनि हावाको सानो झोक्काले ढलिहाल्छ। आफ्नो इतिहास र जरासँग टुटेको जीवन नै वास्तविक 'नरक' हो।