अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यो श्रीमद्भगवद्गीताको प्रथम अध्याय 'अर्जुनविषादयोग' को अन्तिम र सबैभन्दा मार्मिक श्लोक हो। सञ्जयले हस्तिनापुरको राजदरबारमा चिन्तित मुद्रामा बसिरहेका जन्मान्ध राजा धृतराष्ट्रलाई कुरुक्षेत्रको मैदानको यो स्तब्धकारी दृश्य सुनाउँछन्: जुन अर्जुनको नाम सुन्नासाथ तीनै लोक काँप्थे, जसको गाण्डीव धनुषको टंकारले पाताल हल्लिन्थ्यो, ती संसारकै सर्वश्रेष्ठ महाधनुर्धर आज युद्धको ठीक पूर्वक्षणमा आँसुले भरिएका आँखा लिएर, हातको धनुष-बाण रथको भुइँमा फ्याँकेर, मानसिक रूपमा पूर्ण पराजित भई रथको पछाडि थचक्क बसेका छन्— 'रथोपस्थ उपाविशत्'। सम्पूर्ण कुरुक्षेत्रको मैदान स्तब्ध छ। पाण्डव सेनाका सैनिकहरू आफ्ना सर्वश्रेष्ठ नायकलाई यसरी हतियार बिसाएर रोएको देखेर अचम्मित छन्। यस श्लोकसँगै कुरुक्षेत्रको भौतिक युद्ध रोकिएर अर्जुनको मनभित्रको आध्यात्मिक युद्ध सुरु हुन्छ। प्रथम अध्यायले देखाउँछ कि जबसम्म मानिसले आफ्नो संकीर्ण अहंकार र मोहको चश्माबाट संसारलाई हेर्छ, तबसम्म ऊ जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि अर्जुन जस्तै विषादमा डुब्न बाध्य हुन्छ।

श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो अध्यायको नाम 'अर्जुनविषादयोग' किन राखियो? विषाद (Depression, Grief वा मानसिक छटपटी) कसरी 'योग' (ईश्वरसँग जोडिने साधन) बन्न सक्छ? विषाद तब 'योग' बन्छ, जब मानिसले आफ्नो अहंकार, आफ्नो व्यक्तिगत बल, आफ्नो ज्ञान र आफ्ना सम्पूर्ण साधनहरू संकटको अगाडि व्यर्थ भएको महसुस गर्छ। जबसम्म अर्जुनलाई आफ्नो गाण्डीव र युद्ध-कौशलमा घमण्ड थियो, तबसम्म उनलाई श्रीकृष्णको ज्ञानको कुनै आवश्यकता थिएन। तर जब उनको हातबाट गाण्डीव खस्यो र उनी रथमा थचक्क बसे, तब उनको अहंकारको पूर्ण अन्त्य भयो। उनी पूर्ण रूपमा रित्तो (Empty) भए। र जब भाँडो रित्तो हुन्छ, तब मात्र त्यसमा अमृत भर्न सकिन्छ! यस अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ: जीवनमा जब तपाईंका सबै योजनाहरू, बुद्धि र साधनहरू असफल हुन्छन्, तब नआत्तिनुहोस्। त्यो क्षण तपाईंको अहंकार मेटिएर साक्षात् गुरु वा परमात्माको शरणमा जाने सबैभन्दा पवित्र क्षण हो। त्यहीँबाट दोस्रो अध्यायमा श्रीकृष्णको अमर वाणी सुरु हुनेछ।