अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यस श्लोकमा उल्लेख गरिएका योद्धाहरूको पृष्ठभूमिले महाभारतको नैतिक गहिराइलाई छर्लङ्ग पार्छ: १. धृष्टकेतु: यी चेदी देशका राजा शिशुपालका छोरा थिए। शिशुपाललाई श्रीकृष्णले युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा सुदर्शन चक्रले वध गर्नुभएको थियो। आफ्नो बुबालाई श्रीकृष्णले मारेका भए तापनि, धृष्टकेतुले कौरवहरूको अधर्मलाई साथ दिएनन्। उनले व्यक्तिगत प्रतिशोधभन्दा माथि उठेर धर्म र पाण्डवहरूको पक्ष रोजे। यो महाभारतको निकै ठूलो नैतिक मोड थियो। २. चेकितान: वृष्णि वंशका एक असाधारण यादव योद्धा, जसले श्रीकृष्णको निष्काम धर्ममा विश्वास गरेर पाण्डव सेनाको नेतृत्व सम्हालेका थिए। ३. काशिराज: काशीका राजा, जो अत्यन्त उच्च कोटीका धनुर्धारी थिए र रणभूमिमा एक्लै ठूला सैन्य टुकडीलाई रोक्न सक्थे। ४. पुरुजित् र कुन्तिभोज: पाण्डवहरूकी आमा कुन्तीको माइती पक्षका महान् वीरहरू। उनीहरूले पाण्डवहरूको १३ वर्षको कठोर वनवासभरि पनि उनीहरूप्रतिको स्नेह र धर्मको निष्ठा त्यागेनन्। ५. शैब्य: राजा युधिष्ठिरका ससुरा (देविकाका पिता), जसको चारित्रिक दृढता र शौर्यका कारण यहाँ उनलाई 'नरपुङ्गवः' (मानिसहरूमा श्रेष्ठ सिंह) भनिएको छ। दुर्योधनले देखिरहेका थिए कि पाण्डवहरूसँग केवल भाडाका सिपाहीहरू छैनन्, बरु त्यस्ता राजाहरू छन् जसले व्यक्तिगत बदला र स्वार्थभन्दा माथि उठेर सत्यको पक्षमा आफ्नो ज्यान दिन आएका छन्।

धृष्टकेतुको निर्णयले हामीलाई जीवनको एउटा अत्यन्तै महान् पाठ सिकाउँछ— 'हामी हाम्रा पुर्खा वा विगतका व्यक्तिगत पूर्वाग्रहका बन्दी बन्नुहुँदैन।' यदि तपाईंका परिवार वा साथीको कसैसँग पुरानो मनमुटाव थियो भने पनि, वर्तमानको न्याय र सत्यको घडीमा तपाईंले सही कुराकै पक्षमा उभिनुपर्छ। धृष्टकेतुले यदि आफ्नो बुबा शिशुपालको बदलाको भावना मात्र बोकेका भए, उनी दुर्योधनको अधर्मी शिविरमा पुग्ने थिए। तर उनले विवेक प्रयोग गरे। यसले यो पनि देखाउँछ कि सम्बन्धहरू पैसा वा पदले होइन, 'चरित्र र आदर' ले निर्माण हुन्छन्। पाण्डवहरूले संकटमा पनि आफ्नो निष्ठा नगुमाएका कारण सारा संसारका श्रेष्ठ पुरुषहरू उनीहरूका लागि लड्न तयार भए।