अध्याय 12 : भक्तियोग

११औं अध्यायको अन्तिम श्लोक (मत्कर्मकृन्मत्परमो...) सुनेपछि र श्रीकृष्णको विश्वरूप तथा सौम्य मानव स्वरूपको दर्शन गरेपछि अर्जुनको मनमा एउटा आधारभूत जिज्ञासा उत्पन्न भयो। वेदान्तमा दुईवटा मार्ग छन्: १. सगुण साकार भक्तिमार्ग: जहाँ भगवान्लाई साकार, स्नेही, करुणामय सखा वा प्रभुका रूपमा प्रेमपूर्वक पूजा गरिन्छ। २. निर्गुण निराकार ज्ञानमार्ग: जहाँ नाम, रूप, गुणरहित अव्यक्त, अविनाशी, सर्वव्यापी 'नेति-नेति' ब्रह्मको ध्यान गरिन्छ। अर्जुनले सोध्नुभयो— यी दुईमध्ये कुन चाहिँ बाटो साधकका लागि उत्तम र सुगम छ?

मनुष्यको स्वभाव दुई प्रकारको हुन्छ: - कसैको हृदय भावनाप्रधान (Emotional & Devotional) हुन्छ, जो प्रेम, सम्बन्ध र समर्पणमा रमाउँछ। - कसैको बुद्धि तर्कप्रधान (Intellectual & Analytical) हुन्छ, जो अमूर्त विचार र सूक्ष्म चिन्तनमा रमाउँछ। - अर्जुनको प्रश्नले हाम्रो मनको यही द्वन्द्वलाई सम्बोधन गर्छ: "के म ईश्वरलाई निराकार अनन्त चेतनाका रूपमा ध्यान गरूँ, कि प्रेममय सखाका रूपमा सम्बन्ध गाँसूँ?" - श्रीकृष्णको उत्तरले दुवै मार्गको यथार्थ स्पष्ट पार्दछ।