सगुण र निर्गुण उपासनाको समन्वय, भक्तिको सहज सोपान र प्रिय भक्तका दिव्य लक्षणहरू
The Yoga of Devotion & the Path of Love
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
एघारौँ अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले यो स्पष्ट गर्नुभएको थियो कि केवल "अनन्य भक्ति" द्वारा मात्र ईश्वरलाई साक्षात् जान्न, देख्न र प्राप्त गर्न सकिन्छ। तर अर्जुनले यसअघिका अध्यायहरूमा निराकार, अव्यक्त र अक्षर ब्रह्मको चिन्तनको महिमा पनि सुनेका थिए। त्यसैले, व्यक्तिगत ईश्वरको सगुण रूपलाई प्रेम गर्ने भक्त र निराकार ब्रह्मको ध्यान गर्ने ज्ञानीमध्ये कुन मार्ग श्रेष्ठ र सुगम छ भनी स्पष्ट हुन अर्जुनले यो अध्यायको सुरुवातमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण जिज्ञासा राख्दछन्।
विश्वरूप दर्शनपछि सौम्य मानवरूपमा फर्किनुभएका भगवान् श्रीकृष्णको सामुन्ने अर्जुन हात जोडेर उभिए। अर्जुनको मनमा एउटा आधारभूत आध्यात्मिक प्रश्न उब्जिएको थियो।
अर्जुनले सोध्नुभयो— "हे माधव! जो अनन्य भक्तहरू निरन्तर तपाईंकै सगुण-साकार स्वरूपको ध्यान गर्दै निष्काम प्रेमपूर्वक तपाईंको उपासना गर्दछन्, र अर्कातर्फ जो साधकहरू इन्द्रियातीत, अविनाशी एवं निराकार 'अव्यक्त ब्रह्म' को उपासना गर्दछन्— यी दुई प्रकारका उपासकहरूमध्ये योगको परम ज्ञाता र श्रेष्ठ कसलाई मान्ने?"
भगवान् श्रीकृष्णले अत्यन्त स्पष्ट र मधुर वाणीमा उत्तर दिनुभयो—
"हे अर्जुन! जसले आफ्नो मनलाई ममा पूर्ण रूपले एकाग्र गरेर, परम श्रद्धाले युक्त भई निरन्तर मेरो सगुण स्वरूपको भजन-कीर्तन र ध्यान गर्दछन्, उनीहरूलाई म सबैभन्दा श्रेष्ठ योगी मान्दछु।
तर, जसले आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई पूर्ण वशमा राखेर, सबै परिस्थिति र प्राणीहरूमा समभाव राख्दै, अनि सम्पूर्ण प्राणीहरूको हित र सेवामा निरन्तर समर्पित भएर (सर्वभूतहिते रताः) त्यो अनिर्देश्य (शब्दमा व्यक्त गर्न नसकिने), अव्यक्त, सर्वव्यापी, अचिन्त्य, कूटस्थ, अचल र सनातन अक्षर ब्रह्मको उपासना गर्दछन्, ती ज्ञानीहरू पनि अन्ततः मलाई नै प्राप्त गर्दछन्।"
तर भगवान्ले दुवै मार्गको व्यावहारिक कठिनाइ प्रस्ट पार्दै भन्नुभयो—
**"क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।"**
"जसको चित्त निराकार अव्यक्त ब्रह्ममा आसक्त छ, उनीहरूको मार्गमा अत्यन्त ठूलो कष्ट र संघर्ष छ! किनकि जबसम्म मनुष्यको देहाभिमान (शरीरलाई नै म ठान्ने भाव) रहिरहन्छ, तबसम्म देहधारी जीवका लागि निराकार अव्यक्त तत्त्वको उपलब्धि हुनु अत्यन्त कठिन हुन्छ।"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिर्वाप्यते ॥
“आफ्नो मनलाई ममा एकाग्र गरेर, परम श्रद्धासहित निरन्तर मेरो सगुण स्वरूपको भजन गर्नेहरूलाई म सर्वश्रेष्ठ योगी मान्दछु। तर अव्यक्त निराकारमा मन लगाउनेहरूको कष्ट धेरै हुन्छ, किनकि देहाभिमानी मनुष्यहरूका लागि त्यो मार्ग पाउन अत्यन्त कठिन हुन्छ।”
सगुण भक्तिको सुगमता र ईश्वरीय अनुग्रह दर्शाउँदै भगवान्ले परम आश्वासन दिनुभयो—
"हे पार्थ! जो मानिसहरू आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू मलाई अर्पण गर्दछन्, मलाई नै आफ्नो जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य मान्दछन्, र अनन्य भक्तियोगद्वारा केवल मेरो ध्यान गर्दछन्— ममा चित्त लगाएका ती भक्तहरूलाई म स्वयं यस मृत्युमय संसार-सागरबाट अत्यन्त शीघ्र उद्धार गरिदिन्छु (तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्)!"
त्यसपछि भगवान्ले साधकहरूको फरक-फरक योग्यता र मानसिक क्षमता अनुसार चार तहको साधना-सोपान (Step-by-step Ladder) प्रस्तुत गर्नुभयो:
१. **सर्वोच्च स्थिति (मन र बुद्धिको पूर्ण समर्पण):** "तिम्रो मन ममै स्थिर गर, र आफ्नो बुद्धिलाई पनि ममै प्रवेश गराऊ। यसो गर्दा तिमी यस जीवनपछि निःसन्देह ममै निवास गर्नेछौ।"
२. **दोस्रो विकल्प (अभ्यास योग):** "यदि तिमी आफ्नो मनलाई ममा अचल रूपले स्थिर गर्न असमर्थ छौ भने, हे धनञ्जय! निरन्तर 'अभ्यास योग' (बारम्बार मनलाई संसारबाट फर्काएर ममा लगाउने प्रयत्न) द्वारा मलाई पाउने इच्छा गर।"
३. **तेस्रो विकल्प (ईश्वरार्पण कर्म):** "यदि तिमी यस्तो निरन्तर अभ्यास गर्न पनि असमर्थ छौ भने, केवल मेरा लागि कर्म गर्ने (मदर्थकर्म) परायण बन। निष्काम भावले मलाई खुशी पार्न गरिने कर्महरू गर्नाले पनि तिमीले सिद्धि प्राप्त गर्नेछौ।"
४. **चौथो विकल्प (कर्मफल त्याग):** "यदि तिमी मेरा लागि कर्म गर्न पनि अशक्त छौ भने, मेरो आश्रय लिएर आफ्नो मनलाई संयमित गर र आफूले गरेका सम्पूर्ण कर्महरूको फलको आसक्ति त्याग (सर्वकर्मफलत्याग)।"
यस सोपानको महत्त्व सम्झाउँदै श्रीकृष्णले भन्नुभयो—
"विचारहीन अभ्यासभन्दा ज्ञान श्रेष्ठ छ; ज्ञानभन्दा ध्यान श्रेष्ठ छ; र ध्यानभन्दा पनि सम्पूर्ण कर्मफलको आसक्ति त्याग (त्याग) श्रेष्ठ छ, किनकि कर्मफल त्याग गर्नासाथ साधकको हृदयमा तत्काल परम शान्ति (शान्तिरनन्तरम्) प्राप्त हुन्छ।"
“ममा चित्त अर्पण गर्ने भक्तहरूको म यस मृत्युमय संसाररूपी सागरबाट तत्काल उद्धार गरिदिन्छु। अभ्यासभन्दा ज्ञान, ज्ञानभन्दा ध्यान र ध्यानभन्दा कर्मफलको त्याग श्रेष्ठ छ; किनकि त्यागबाट तुरुन्तै परम शान्ति मिल्दछ।”
अध्यायको अन्तिम भागमा भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना प्रिय भक्तहरूका ३५ भन्दा बढी दिव्य गुणहरूको साङ्गोपाङ्ग वर्णन गर्नुभयो। भगवान्ले बारम्बार प्रेमपूर्वक दोहोर्याउनुभयो— "त्यस्तो भक्त मलाई अत्यन्त प्रिय लाग्दछ" (स मे प्रियः):
• **अद्वेष र करुणा:** "जसले संसारका कुनै पनि प्राणीप्रति कहिल्यै द्वेष वा घृणा राख्दैन, जो सबैप्रति मित्रभाव र दयाले भरिएको छ (मैत्रः करुण एव च)।"
• **अहङ्कारशून्यता:** "जसको मनमा 'मेरो' भन्ने ममता छैन (निर्ममः), अहङ्कार छैन (निरहङ्कारः), र जो सुख तथा दुःख दुवैमा समभाव राख्छ र क्षमाशील छ।"
• **सन्तुष्टि र दृढ निश्चय:** "जो सधैँ आफूलाई प्राप्त परिस्थितिमा सन्तुष्ट रहन्छ, जसको इन्द्रिय संयमित छ र जसको सङ्कल्प दृढ छ; अनि जसले आफ्नो मन र बुद्धि मलाई नै सुम्पिएको छ— त्यो भक्त मलाई असाध्यै प्रिय छ।"
• **संसारसँगको अविक्षोभ:** "जसका कारणले संसारमा कसैलाई पनि भय वा उद्वेग हुँदैन, र जसलाई स्वयं संसारका कुनै पनि घटनाले विचलित पार्न सक्दैन; जो हर्ष, अमर्ष (क्रोध/डाहा), भय र चिन्ताबाट पूर्ण मुक्त छ— ऊ मलाई प्रिय छ।"
• **उदासीनता र पवित्रता:** "जो सांसारिक आकांक्षारहित छ (अनपेक्षः), भित्र र बाहिरबाट पवित्र छ (शुचिः), दक्ष र पक्षपातरहित छ, चिन्तारहित छ र जसले अहङ्कारपूर्ण नयाँ-नयाँ सङ्कल्पहरूको आरम्भ त्यागेको छ।"
• **हर्ष-शोकको समता:** "जो सांसारिक लाभमा न त अत्यधिक खुसी हुन्छ, न हानिमा द्वेष गर्दछ, न प्रिय वस्तु गुम्दा शोक गर्दछ, न अप्राप्त वस्तुको तृष्णा गर्दछ; जसले शुभ र अशुभ दुवै कर्मको आसक्ति त्यागेको छ।"
• **शत्रु र मित्रमा समदृष्टि:** "जो शत्रु र मित्रमा समान भाव राख्छ, मान र अपमानमा सम रहन्छ, जाडो र गर्मीमा, सुख र दुःखमा सधैँ अविचल रहन्छ र सम्पूर्ण आसक्तिहरूबाट मुक्त छ।"
• **प्रशंसा र निन्दामा मौन:** "जसलाई निन्दा र प्रशंसाले कुनै फरक पार्दैन, जो मननशील र गम्भीर छ, जे प्राप्त हुन्छ त्यसमै सन्तुष्ट रहन्छ, जसको कुनै निश्चित घर वा स्थानप्रति ममता छैन, जसको बुद्धि स्थिर छ र जो भक्तिले ओतप्रोत छ— त्यो पुरुष मलाई प्राणभन्दा प्यारो छ।"
अन्त्यमा, भगवान्ले यो भक्तियोगको उपसंहार गर्दै भन्नुभयो—
"हे अर्जुन! जो साधकहरूले पूर्ण श्रद्धापूर्वक, मलाई नै जीवनको परम लक्ष्य मानेर, मैले भर्खरै बताएको यस 'धर्मरूपी अमृत' (धर्म्यामृतम्) को आचरण गर्दछन्, ती भक्तहरू मलाई अत्यन्तै, अतिशय प्रिय लाग्दछन्!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥
“जो सम्पूर्ण प्राणीहरूसँग द्वेषरहित, सबैको मित्र, दयालु, ममताशून्य, अहङ्काररहित, सुख-दुःखमा सम र क्षमाशील छ; जसबाट कुनै प्राणी उद्विग्न हुँदैन र जो स्वयं कसैबाट विचलित हुँदैन, अनि जो हर्ष, ईर्ष्या, भय र चिन्ताबाट मुक्त छ— त्यो भक्त मलाई अत्यन्त प्रिय छ।”
अध्याय 12 को दार्शनिक सार र सन्देश
भक्तियोगले श्रीमद्भगवद्गीताको मध्य षट्क (भक्ति षट्क - अध्याय ७ देखि १२) को भव्य समापन गर्दछ। यस अध्यायले स्पष्ट पार्छ कि भक्ति भनेको केवल बाह्य कर्मकाण्ड वा भावुकता होइन; यो त चरित्रको सर्वोच्च शुद्धता, अहङ्कारको विसर्जन, सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति असीम करुणा र हर परिस्थितिमा समभाव कायम राख्ने उच्चतम् जीवनशैली हो। ईश्वरलाई सगुण रूपमा प्रेम गर्नु देहधारी मानवका लागि सबैभन्दा सहज, स्वाभाविक र सुरक्षित राजमार्ग हो।