शरीर (क्षेत्र) र आत्मा (क्षेत्रज्ञ) को तात्विक भेद, ज्ञानका बीस लक्षण र प्रकृतिका बन्धनबाट मुक्तिको मार्ग
The Yoga of the Field and Knower of the Field
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
श्रीमद्भगवद्गीताको अन्तिम षट्क (ज्ञान षट्क - अध्याय १३ देखि १८) को यो पहिलो अध्याय हो। पहिलो ६ अध्याय (कर्म षट्क) ले निष्काम कर्म र साधनाको बाटो देखायो भने दोस्रो ६ अध्याय (भक्ति षट्क) ले भगवान्को महिमा र अनन्य प्रेमको साक्षात्कार गरायो। अब तेस्रो भागमा अर्जुनले दार्शनिक र अध्यात्मका गूढ तत्त्वहरू— प्रकृति, पुरुष, क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ, ज्ञान र ज्ञेयको विषयमा जान्न चाहन्छन्। भगवान् श्रीकृष्णले शरीर र आत्माको विवेकपूर्ण भेद खोलेर जीवन र जगतको यथार्थ रहस्य सम्झाउनुहुन्छ।
क्षेत्र (शरीर) र क्षेत्रज्ञ (आत्मा) को आधारभूत परिचय
कुरुक्षेत्रको शान्त वातावरणमा अर्जुनले भगवान् श्रीकृष्णको सामु अत्यन्त गम्भीर दार्शनिक जिज्ञासा राख्नुभयो— "हे केशव! म प्रकृति र पुरुष, क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ, अनि ज्ञान र ज्ञेयका बारेमा यथार्थ जान्न चाहन्छु।"
भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै उत्तर दिनुभयो—
"हे कौन्तेय! यो हाड-छालाले बनेको भौतिक शरीरलाई नै अध्यात्मको भाषामा 'क्षेत्र' (खेत वा कार्यक्षेत्र) भनिन्छ। र जसले यस शरीरलाई भित्र बसेर 'मेरो शरीर हो' भनी साक्षीभावले जान्दछ, त्यस चेतन तत्त्वलाई तत्त्वदर्शी ज्ञानीहरूले 'क्षेत्रज्ञ' (खेतको ज्ञाता वा आत्मा) भन्दछन्।
हे भारत! तिमी यो पनि स्पष्ट जानिराख कि सम्पूर्ण शरीरहरूमा (सबै जीवहरूमा) क्षेत्रज्ञको रूपमा म स्वयं नै विद्यमान छु। यसरी शरीर (क्षेत्र) र आत्मा (क्षेत्रज्ञ) को तात्त्विक भेदलाई स्पष्ट बुझ्नु नै मेरो मतमा सच्चा ज्ञान हो।"
त्यसपछि भगवान्ले 'क्षेत्र' (शरीर र प्रकृतिका २४ विकारहरू) को वैज्ञानिक विश्लेषण गर्नुभयो:
पाँच महाभूतहरू (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश), अहङ्कार (अहं-भाव), बुद्धि (निर्णय गर्ने क्षमता), अव्यक्त मूल प्रकृति, दश इन्द्रियहरू (पाँच ज्ञानेन्द्रिय: आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला र पाँच कर्मेन्द्रिय: हात, गोडा, मुख, गुदा, उपस्थ), एघारौँ मन, र इन्द्रियका पाँच विषयहरू (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध)— यी २४ तत्त्वहरू मिलेर भौतिक शरीरको निर्माण हुन्छ।
यसका साथै इच्छा (चाहना), द्वेष (घृणा), सुख, दुःख, संघात (शरीरका अंगहरूको संघठन), चेतना (प्राणशक्ति) र धृति (धैर्य)— यी सबै मानसिक विकारहरू पनि 'क्षेत्र' भित्रै पर्दछन्। आत्मा यी विकारहरूभन्दा सर्वथा भिन्न र साक्षी मात्र हो।
“हे कौन्तेय! यो शरीरलाई "क्षेत्र" भनिन्छ र जसले यसलाई जान्दछ, उसलाई तत्त्वज्ञहरू "क्षेत्रज्ञ" भन्दछन्। सम्पूर्ण क्षेत्रहरूमा क्षेत्रज्ञ पनि म नै हुँ भनी जान। क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको यथार्थ ज्ञान नै सच्चा ज्ञान हो।”
केवल किताबी ज्ञान वा बौद्धिक तर्कलाई भगवान् श्रीकृष्णले सच्चा ज्ञान मान्नुहुन्न। भगवान्ले स्पष्ट गर्नुभयो कि ज्ञान भनेको आचरणमा रूपान्तरित हुनुपर्ने २० वटा दिव्य सद्गुणहरूको पुञ्ज हो:
१. **अमानित्वम्:** आफ्ना मान-सम्मान वा प्रतिष्ठाको घमण्ड नगर्नु।
२. **अदम्भित्वम्:** पाखण्ड, देखावटीपन वा ढोँग नगर्नु।
३. **अहिंसा:** मन, वचन र कर्मले कसैलाई पनि पीडा नपुर्याउनु।
४. **क्षान्तिः:** अरूले गरेको अपराधमा सहनशीलता र क्षमाभाव राख्नु।
५. **आर्जवम्:** मन, वचन र कर्ममा सरलता र निष्कपटता हुनु।
६. **आचार्योपासनम्:** सद्गुरुको निष्कपट सेवा र श्रद्धा गर्नु।
७. **शौचम्:** बाहिरी शरीर र भित्री मनको निर्मल पवित्रता।
८. **स्थैर्यम्:** धर्म र सत्यको मार्गमा दृढतापूर्वक अडिग रहनु।
९. **आत्मविनिग्रहः:** मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूमाथि पूर्ण नियन्त्रण राख्नु।
१०. **इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम्:** सांसारिक भोग-विलासका विषयहरूप्रति अनासक्त रहनु।
११. **अनहङ्कारः:** 'म हुँ' भन्ने अहङ्कारको अभाव हुनु।
१२. **दोषानुदर्शनम्:** जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था र रोगका दुःख तथा दोषहरूलाई बारम्बार विचार गरेर संसारको क्षणभङ्गुरता सम्झनु।
१३. **असक्तिः:** संसारका कुनै पनि वस्तुमा अन्ध-आसक्ति नहुनु।
१४. **अनभिष्वङ्गः:** पत्नी, छोराछोरी, घर-सम्पत्ति आदिमा मोहग्रस्त भएर आत्म-विस्मृत नहुनु।
१५. **समचित्तत्वम्:** प्रिय वा अप्रिय जे-जस्तो घटना घटे पनि मन सधैँ सम र शान्त रहनु।
१६. **अव्यभिचारिणी भक्तिः:** भगवान्मा अनन्य र एकनिष्ठ प्रेम हुनु।
१७. **विविक्तदेशसेवित्वम्:** एकान्त, पवित्र र शान्त वातावरणलाई मन पराउनु।
१८. **अरतिर्जनसंसदि:** सांसारिक, कोलाहलपूर्ण र विषयलम्पट मानिसहरूको भीडभाडबाट टाढा रहनु।
१९. **अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्:** निरन्तर आत्मज्ञानको चिन्तनमा मग्न रहनु।
२०. **तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्:** जीवनको एकमात्र परम उद्देश्य 'परमात्म-साक्षात्कार' हो भन्ने दृढ विश्वास राख्नु।
भगवान्ले अन्त्यमा ठोकुवा गर्नुभयो— "हे अर्जुन! यी बीस गुणहरू नै वास्तवमा 'ज्ञान' हुन्। यिनीहरूभन्दा विपरीत जे-जति छन्, ती सबै केवल 'अज्ञान' हुन्!"
ज्ञानका साधनहरू बताइसकेपछि भगवान्ले अब त्यो परम तत्त्वको वर्णन गर्नुभयो, जसलाई जानेर मनुष्यले अमरत्व (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ। त्यसलाई शास्त्रमा 'ज्ञेय' (जान्न योग्य परब्रह्म) भनिन्छ।
श्रीकृष्णले भन्नुभयो— "त्यो अनादि परब्रह्म न त 'सत्' (व्यक्त/अस्तित्व) भन्न सकिने खालको छ, न त 'असत्' (अव्यक्त/शून्य) नै भन्न सकिन्छ; त्यो यी दुवैभन्दा पर छ।
उसका हात र गोडाहरू चारैतिर छन्, आँखाहरू, टाउकाहरू र मुखहरू चारैतिर छन्, कानहरू सबै दिशातर्फ छन्; त्यो परम तत्त्वले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई ढाकेर स्थित छ।
त्यो सबै इन्द्रियहरूका विषयहरूलाई प्रकाशित गर्नेवाला छ, तर स्वयं सम्पूर्ण इन्द्रियहरूबाट रहित छ। त्यो कसैसँग पनि आसक्त छैन, तरै पनि सबैको पालन-पोषण गर्दछ। त्यो प्रकृतिका तीनै गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) भन्दा पर (गुणातीत) छ, तैपनि गुणहरूको उपभोक्ता हो।
त्यो सम्पूर्ण प्राणीहरूको बाहिर पनि छ र भित्र पनि छ। त्यो चर पनि हो र अचर पनि हो। त्यो यति सूक्ष्म छ कि सामान्य आँखा वा बुद्धिले त्यसलाई जान्न सकिँदैन। त्यो अत्यन्त टाढा पनि छ, र सबैभन्दा नजिक आफ्नै हृदयमा पनि छ!
जसरी आकाश अखण्ड छ, त्यसैगरी त्यो परब्रह्म सम्पूर्ण प्राणीहरूमा अविभक्त रूपमा रहेको छ, तैपनि अलग-अलग बाँडिएको झैँ प्रतीत हुन्छ। त्यो सम्पूर्ण ज्योतिका पनि महाज्योति (ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः) हो, र अज्ञानरूपी अन्धकारभन्दा पूर्णतः पर छ। त्यो ज्ञानस्वरूप, ज्ञेय र ज्ञानद्वारा प्राप्त गर्न सकिने परम तत्त्व सबै प्राणीहरूको हृदयमा विशेष रूपले विराजमान छ।"
“चारैतिर हात-गोडा भएको, चारैतिर आँखा, शिर र मुख भएको, चारैतिर कान भएको त्यो ब्रह्म संसारमा सबैलाई व्याप्त गरेर स्थित छ। त्यो सबै ज्योतिहरूको पनि परम ज्योति र अन्धकारभन्दा पर छ; त्यो ज्ञान, ज्ञेय र ज्ञानगम्य तत्त्व सबैको हृदयमा स्थित छ।”
अध्यायको अन्त्यमा भगवान्ले प्रकृतिको कार्य र पुरुषको सम्बन्धलाई अत्यन्त स्पष्ट पार्नुभयो:
प्रकृति (जड पदार्थ) र पुरुष (चेतन आत्मा)— यी दुवै अनादि हुन्। सम्पूर्ण शारीरिक विकारहरू र तीन गुणहरू प्रकृतिबाटै उत्पन्न हुन्छन्। कार्य (शरीर) र करण (इन्द्रियहरू) को सृष्टिको कारण प्रकृति हो, जबकि सुख र दुःखको भोक्ता हुनुमा पुरुष (जीवात्मा) कारण बन्दछ। जब पुरुषले आफूलाई प्रकृतिका गुणहरूसँग जोड्दछ, तब ती गुणहरूको संगको कारणले उसले उत्तम वा अधम योनिहरूमा बारम्बार जन्म लिनुपर्ने हुन्छ।
तर यही शरीरभित्र एउटा अर्को सर्वोच्च पुरुष पनि छ— जसलाई केवल साक्षी (उपद्रष्टा), अनुमति दिने (अनुमन्ता), भरणपोषण गर्ने (भर्ता), भोक्ता, महेश्वर र 'परमात्मा' भनिन्छ। जो मानिसले यसरी प्रकृति, पुरुष र गुणहरूको यथार्थ रहस्य बुझ्दछ, ऊ जस्तोसुकै अवस्थामा रहे पनि फेरि जन्म-मरणको चक्रमा बाँधिँदैन।
भगवान्ले दुईवटा अत्यन्त सुन्दर दृष्टान्तहरू दिनुभयो:
१. **आकाशको दृष्टान्त:** जसरी सर्वव्यापी आकाश अत्यन्त सूक्ष्म भएका कारण कहिल्यै कुनै फोहोर वा वस्तुसँग लिप्त वा दूषित हुँदैन, त्यसैगरी सम्पूर्ण शरीरमा व्याप्त रहेको आत्मा शरीरका कुनै पनि विकार वा दोषहरूबाट कहिल्यै दूषित हुँदैन।
२. **सूर्यको दृष्टान्त:** "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः"— जसरी एउटै सूर्यले यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई एक्लै प्रकाशित गर्दछ, त्यसैगरी एउटै क्षेत्री (परमात्मा/आत्मा) ले सम्पूर्ण क्षेत्र (शरीर र ब्रह्माण्ड) लाई चेतनाद्वारा प्रकाशित गर्दछ!
अन्त्यमा श्रीकृष्णले भन्नुभयो— "हे अर्जुन! जो मानिसहरूले आफ्नो 'ज्ञानचक्षु' (विवेकको दिव्य आँखा) द्वारा यसरी क्षेत्र (शरीर) र क्षेत्रज्ञ (आत्मा) को भिन्नतालाई देख्दछन्, र प्राणीहरूलाई प्रकृतिको बन्धनबाट मुक्त हुने बाटो बुझ्दछन्, उनीहरू परम पद (मोक्ष) लाई प्राप्त गर्दछन्।"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥
“हे भारत! जसरी एउटै सूर्यले सम्पूर्ण जगतलाई प्रकाशित गर्दछ, त्यसैगरी आत्माले सम्पूर्ण शरीरलाई चेतनारूपले प्रकाशित गर्दछ। जसले ज्ञानचक्षुद्वारा क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको अन्तर तथा प्रकृतिका बन्धनबाट मुक्तिको उपाय बुझ्दछन्, उनीहरू परम पद प्राप्त गर्दछन्।”
अध्याय 13 को दार्शनिक सार र सन्देश
क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगले मानिसलाई शरीर र आत्माको विवेकपूर्ण विश्लेषण सिकाउँछ। हामी प्रायः शरीर, मन र यसका सुख-दुःखलाई नै "म" ठान्ने ठूलो भ्रममा पर्दछौँ। तर वास्तवमा शरीर त केवल एउटा नश्वर "क्षेत्र" (खेत) मात्र हो, र हामी त्यसलाई जान्ने अविनाशी "क्षेत्रज्ञ" (आत्मा) हौँ। जब मानिसले २० वटा सद्गुणहरूलाई जीवनमा उतारेर ज्ञेय परब्रह्मको साक्षात्कार गर्दछ, तब ऊ प्रकृतिका सबै बन्धनहरू काटेर अमरत्व प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।