प्रगति: 0%
अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग
शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥ ७॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— आफ्ना लागि मान-सम्मानको चाहना नहुनु (अमानित्व), घमण्ड र देखावटीपन नगर्नु (अदम्भित्व), कुनै प्राणीलाई कष्ट नदिनु (अहिंसा), क्षमाशीलता (क्षान्ति), मन र वचनको निष्कपट सरलता (आर्जव), सद्गुरुको निष्काम सेवा (आचार्योपासन), बाह्य र आन्तरिक पवित्रता (शौच), कर्तव्यमा स्थिरता (स्थैर्य), तथा मन र शरीरमाथि पूर्ण आत्मसंयम (आत्मविनिग्रह)...
महाभारतको परिस्थिति
ज्ञानका बीस सद्गुणहरूको पहिलो समूह
श्लोक ७ देखि ११ सम्म श्रीकृष्णले ज्ञानका २० वटा आन्तरिक लक्षणहरूको वर्णन गर्नुभएको छ।
भगवान्को दृष्टिमा ज्ञान कुनै बौद्धिक पुस्तकीय सिद्धान्त होइन; ज्ञान त चरित्रको शुद्धता हो।
यस श्लोकमा पहिलो आठवटा गुणहरू प्रस्तुत गरिएका छन्:
१. अमानित्व: आफ्नो तारिफ खोज्ने रोगबाट मुक्ति।
२. अदम्भित्व: भित्र एउटा र बाहिर अर्को हुने कपट त्याग्नु।
३. अहिंसा: सबैप्रति निर्वैर हुनु।
४. क्षान्ति: अन्याय र अपमान सहने आन्तरिक सामर्थ्य।
५. आर्जव: पानीजस्तै सरल र पारदर्शी हुनु।
६. आचार्योपासन: गुरुप्रति कृतज्ञ समर्पण।
७. शौच: आचरण र विचारको शुद्धि।
८. स्थैर्य: उतारचढावमा नडग्ने दृढता।
९. आत्मविनिग्रह: मनलाई लगाम लगाउनु।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
चरित्र नै साँचो ज्ञान हो (Character as the Real Knowledge)
धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि ज्ञान भनेको धेरै किताब पढ्नु वा ठूला-ठूला दर्शनका कुरा गर्नु हो:
- तर गीता भन्छ— यदि मनमा अहंकार छ (मानित्व), यदि बोलीमा कपट छ (दम्भित्व), यदि हृदयमा क्रोध र हिंसा छ भने त्यो मानिस जतिसुकै पढेलेखेको भए पनि अज्ञानी नै हो।
- वास्तविक ज्ञानको सुरुवात 'अमानित्व' बाट हुन्छ— "मलाई कसैले तारिफ गरोस् वा सम्मान देओस्" भन्ने भिकारी मानसिकताबाट मुक्त हुनु।
- जब मानिस सरल (आर्जव) र पवित्र (शौच) बन्छ, तब ऊभित्र सत्यको प्रकाश स्वतः प्रस्फुटित हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :
आफ्नो मान-सम्मान खोज्ने बानी त्याग्नुहोस्; आफ्नो व्यवहारमा सरलता, अहिंसा, गुरुसेवा र आत्मसंयम विकास गर्नुहोस्।