अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले विवेकको सर्वाधिक शक्तिशाली अस्त्र दिनुभएको छ: 'जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्'। भगवान् बुद्धले पनि यही चार सत्य देखेर संसारको मोह त्यागेका थिए— जन्मको कष्ट, मृत्युको अनिश्चितता, बुढ्यौलीको विवशता, र रोगको पीडा। संसारका भोगहरू बाहिरबाट जतिसुकै रङ्गीन देखिए पनि ती सबैको अन्त्य रोग, बुढ्यौली र चितामा हुन्छ। यो कुनै निराशावाद (Pessimism) होइन, बरु सत्यको आँखा उघारेर हेर्ने परम यथार्थवाद (Realism) हो।

मनुष्य प्रायः यसरी बाँच्छ मानौं ऊ कहिल्यै मर्ने छैन: - तर शरीरमा रोग आउँछ, कपाल फुल्छ, शक्ति घट्छ र एक दिन मृत्युले सबै खोसेर लैजान्छ। - जब हामी यी चार यथार्थहरू (जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि) लाई दैनिक रूपमा सम्झन्छौं, तब मनका व्यर्थका लालसा, अहङ्कार र लोभ स्वतः खस्छन्। - तब हामी संसारका क्षणिक सुखहरूको पछि दौडिन छाडेर आफ्नो आत्माको नित्य कल्याणमा लाग्दछौं। - यो अनुदर्शनले मानिसलाई परम शान्त र अनासक्त बनाउँछ।