अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

यो श्लोक गीताको मनोविज्ञानको सबैभन्दा गहिरो उद्घोष हो। साधारण मानिसले सोच्छ कि इच्छा, घृणा, सुख, दुःख र धैर्य त 'आत्मा' का गुण हुन्। तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— होइन! इच्छा र द्वेष आत्माका गुण होइनन्; ती त केवल मन र अन्तःकरणरूपी 'क्षेत्र' मा उठ्ने विकार (तरङ्गहरू) मात्र हुन्। जसरी आकाशमा बादल, चट्याङ र घाम लाग्दा आकाश स्वयं प्रभावित हुँदैन, त्यसरी नै अन्तःकरणमा इच्छा, द्वेष वा दुःखको आँधी आउँदा तिम्रो भित्री आत्मा (क्षेत्रज्ञ) सधैं निष्कलङ्क र अछूतो रहन्छ।

जब हामी भन्छौं: "म दुःखी छु", "मलाई एकदमै रिस उठ्यो", तब हामी भावनासँग एकाकार हुन्छौं: - तर गीताको यो सूत्रले तपाईंलाई तत्काल मुक्त गराउँछ— 'इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम्... एतत्क्षेत्रम्'। - सुख र दुःख त मौसमजस्तै हुन्; मनको आकाशमा आउँछन् र जान्छन्। - तपाईं दुःख होइन, तपाईं त त्यो दुःखलाई हेर्ने साक्षी हुनुहुन्छ! - जब तपाईंले सम्झनुहुन्छ कि "म दुःखी होइन, मेरो मनको क्षेत्रमा दुःखको विकार उठेको छ र म यसलाई हेर्दैछु", तब दुःखको विष तुरुन्तै नष्ट हुन्छ र तपाईं भित्रको अटल शान्ति प्रकट हुन्छ।