0%
अध्याय 14 विवरण
श्लोक सूची (27)कथा मोड (Story)
अध्याय 14 • ज्ञान षटक (Jnana) • १० मिनेट अध्ययन

गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) को बन्धन, मानव स्वभाव र गुणातीत हुने साधना

The Yoga of the Three Modes of Material Nature

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
तेह्रौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको थियो कि जीवात्माले प्रकृतिका गुणहरूसँग संग (आसक्ति) गर्नाले नै उत्तम वा अधम योनिहरूमा बारम्बार जन्म लिनुपर्दछ। यो सुनेपछि अर्जुनको मनमा यी गुणहरू के हुन्, यिनले मानिसलाई कसरी कठपुतलीजस्तै नचाउँछन् र यिनबाट कसरी पार पाउने भन्ने गहिरो जिज्ञासा उत्पन्न हुन्छ। यस अध्यायमा भगवान्ले मानव चेतना र प्रकृतिका तीन गुणहरूको सूक्ष्म मनोविज्ञान विस्तारपूर्वक सम्झाउनुहुन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १ देखि ९मूल श्लोक हेर्नुहोस्

परम ज्ञानको उद्घोष र तीन गुणको बन्धन

भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो— "हे अर्जुन! म तिमीलाई फेरि ज्ञानहरूमध्ये पनि सर्वोत्तम 'परम ज्ञान' सुनाउँछु, जसलाई जानेर सम्पूर्ण महर्षिहरू यस संसारको बन्धनबाट मुक्त भई परम सिद्धिलाई प्राप्त भएका छन्।" भगवान्ले सृष्टिको उद्गम सम्झाउँदै भन्नुभयो कि महद्-ब्रह्म (मूल प्रकृति) नै मेरो गर्भाधानको स्थान हो, जसमा म चेतनारूपी बीज स्थापित गर्दछु, र त्यसैबाट सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूको उत्पत्ति हुन्छ। त्यसैले सम्पूर्ण योनिहरूमा जति पनि शरीर उत्पन्न हुन्छन्, ती सबैकी माता मूल प्रकृति हुन् र बीज प्रदान गर्ने पिता म स्वयं हुँ। त्यसपछि भगवान्ले प्रकृतिका तीन गुणहरूको स्वरूप र तिनले आत्मालाई कसरी बाँध्छन् भन्ने रहस्य खोल्नुभयो: प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका तीन गुणहरू छन्— **सत्त्व**, **रजस्** र **तमस्**। यी तीन गुणले शरीरभित्र रहेको अविनाशी जीवात्मालाई बन्दी बनाएर राख्दछन्: १. **सत्त्वगुण (निर्मलता र प्रकाश):** सत्त्वगुण एकदमै निर्मल, प्रकाशमय र विकाररहित हुन्छ। तर यसले पनि जीवात्मालाई बाँध्दछ! कसरी? यसले मानिसलाई 'सुखको आसक्ति' (म सुखी छु भन्ने भाव) र 'ज्ञानको घमण्ड' (म ज्ञानी छु भन्ने अहङ्कार) मा बाँधेर संसारसँग जोडिदिन्छ। २. **रजोगुण (राग र तृष्णा):** रजोगुण कामना, वासना र आसक्तिबाट उत्पन्न हुन्छ। यसले मानिसभित्र नयाँ-नयाँ सांसारिक भोगहरूको तीव्र तृष्णा पैदा गर्छ र 'कर्महरूको आसक्ति' मा बाँधेर मानिसलाई दिनरात अशान्त र दौडधुपमा फसाइराख्छ। ३. **तमोगुण (अज्ञान र प्रमाद):** तमोगुण अज्ञानबाट जन्मिन्छ। यसले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई भ्रमित र विमूढ बनाउँछ। यसले मानिसलाई 'प्रमाद' (कर्तव्यमा लापर्बाही), 'आलस्य' (काम गर्न अल्छी मान्ने) र 'निद्रा' (अचेत स्थिति) मा बाँधेर पतनको खाडलतर्फ धकेल्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥

“हे महाबाहो! प्रकृतिबाट उत्पन्न सत्त्व, रज र तम— यी तीन गुणहरूले शरीरमा अव्यय जीवात्मालाई बाँधेर राख्दछन्। तीमध्ये सत्त्वगुण निर्मल भएकाले प्रकाशक र विकाररहित छ; तर यसले पनि सुखको आसक्ति र ज्ञानको अहङ्कारद्वारा जीवात्मालाई बाँध्दछ।”

दृश्य 2 • श्लोक १० देखि १८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

गुणहरूको आन्तरिक द्वन्द्व र मृत्युपछिको गति

भगवान् श्रीकृष्णले मानव मनभित्र निरन्तर चलिरहने तीन गुणहरूको खिचातानीको सूक्ष्म विश्लेषण गर्नुभयो: मानिसभित्र यी तीन गुणहरू सधैँ स्थिर रहँदैनन्। कहिले रज र तमलाई दबाएर सत्त्वगुण हावी हुन्छ; कहिले सत्त्व र तमलाई दबाएर रजोगुण बलवान् बन्छ; र कहिले सत्त्व र रज दुवैलाई कुल्चेर तमोगुणले मानिसको विवेकलाई ढाकिदिन्छ। कुन गुण हावी भएको छ भनेर कसरी चिन्ने? • **सत्त्वगुण बढ्दा:** जब शरीरका सम्पूर्ण इन्द्रियहरू र अन्तःकरणमा ज्ञान, विवेक र पवित्र प्रकाशको उदय हुन्छ, तब सत्त्वगुण बढेको जान्नुपर्छ। • **रजोगुण बढ्दा:** जब मनमा लोभ, बेचैनी, नयाँ-नयाँ स्वार्थपूर्ण कर्महरूको तीव्र छटपटी र अशान्ति उत्पन्न हुन्छ, तब रजोगुण बढेको जान्नुपर्छ। • **तमोगुण बढ्दा:** जब भित्र अन्धकार, कर्तव्यहीनता, बुद्धिभ्रंश, लापर्बाही र मोह छाउँछ, तब तमोगुण हावी भएको जान्नुपर्छ। मृत्युको समयमा कुन गुण प्रबल हुन्छ, त्यसै अनुसार जीवात्माको अर्को जन्म निर्धारित हुन्छ: • यदि सत्त्वगुण प्रबल भएको बेला देहत्याग भयो भने, मनुष्य उत्तम ज्ञानी र महर्षिहरू बस्ने निर्मल दिव्य लोकहरूमा पुग्दछ। • यदि रजोगुण प्रबल भएको बेला मृत्यु भयो भने, ऊ कर्मको आसक्तिमा फसेका मनुष्यहरूको बीचमा पुनः जन्म लिन्छ। • यदि तमोगुण प्रबल भएको बेला शरीर छुट्यो भने, ऊ पशु, पक्षी, कीट-पतङ्ग वा अझ निकृष्ट अधम योनिहरूमा खस्दछ। कर्मको फल पनि गुण अनुसार नै हुन्छ: सत्त्व कर्मको फल निर्मल र आनन्दमय हुन्छ; राजसिक कर्मको फल केवल दुःख र अशान्ति हुन्छ; र तामसिक कर्मको फल केवल अज्ञान र अन्धकार हुन्छ। सात्त्विक मानिसहरू माथिल्लो लोकमा जान्छन्, राजसिक मानिसहरू मध्यम (मनुष्यलोक) मा अल्झिन्छन्, र अधम तामसिक मानिसहरू तल पतनतर्फ धकेलिन्छन्।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥

“जब यस शरीरका सबै द्वारहरू (इन्द्रियहरू) मा प्रकाश र विवेक उत्पन्न हुन्छ, तब सत्त्वगुण बढेको जान्नुपर्छ। सात्त्विक पुरुषहरू माथितर्फ जान्छन्, राजसिक पुरुषहरू बीचमा रहन्छन्, र निकृष्ट तमोगुणमा रहनेहरू तल अधोगतितर्फ जान्छन्।”

दृश्य 3 • श्लोक १९ देखि २७मूल श्लोक हेर्नुहोस्

गुणातीत महापुरुषका लक्षण र मुक्तिको राजमार्ग

भगवान्ले जीवनको सर्वोच्च रहस्य खोल्नुभयो— "जब विवेकी साधकले यो देख्दछ कि संसारका सम्पूर्ण कार्यहरू केवल प्रकृतिका तीन गुणहरूले नै गरिरहेका छन्, र आत्मा ती गुणहरूभन्दा पूर्णतः भिन्न र साक्षी मात्र छ, तब उसले मेरो स्वरूपलाई प्राप्त गर्दछ। शरीरको उत्पत्तिका कारण बनेका यी तीनै गुणहरूलाई नाघेर (गुणातीत भएर) मनुष्य जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था र सम्पूर्ण दुःखहरूबाट मुक्त भई अमरत्वको उपभोग गर्दछ!" यो सुनेर अर्जुनले अत्यन्त उत्सुकतापूर्वक सोध्नुभयो— "हे प्रभो! यी तीन गुणहरूलाई नाघेको (गुणातीत) पुरुषका लक्षणहरू के-के हुन्? उसको आचरण कस्तो हुन्छ? र उसले कसरी यी तीन गुणहरूमाथि विजय प्राप्त गर्दछ?" भगवान् श्रीकृष्णले गुणातीत महापुरुषको दिव्य स्वरूपको चित्र कोर्नुभयो: १. **अद्वेष र अनासक्ति:** जब उसमा प्रकाश (सत्त्व), प्रवृत्ति (रज) वा मोह (तम) उत्पन्न हुन्छ, तब उसले तिनीहरूसँग घृणा गर्दैन; र ती शान्त भएपछि फेरि तिनको चाहना पनि गर्दैन। २. **साक्षीभाव (उदासीनवत्):** ऊ संसारका घटनाहरूबाट कहिल्यै डगमगाउँदैन। "गुणहरू नै गुणहरूमा काम गरिरहेका छन्" भन्ने जानेर ऊ साक्षीभावमा अटल रहन्छ। ३. **समभावको शिखर:** सुख र दुःख दुवैमा ऊ आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर रहन्छ। उसको अगाडि माटोको ढिस्को, ढुङ्गा वा सुन— सबै समान हुन्छन्। उसलाई प्रिय वा अप्रिय जे आइपरे पनि ऊ धीर रहन्छ। उसको लागि आफ्नी प्रशंसा र आफ्नी निन्दा दुवै बराबर हुन्छन्। ४. **मान-अपमानमा समता:** मान र अपमानमा सम रहन्छ, मित्र र शत्रु दुवै पक्षप्रति समभाव राख्छ, र जसले अहङ्कारपूर्ण सम्पूर्ण नयाँ सांसारिक सङ्कल्पहरू त्यागेको छ— त्यस्तो निष्काम व्यक्तिलाई 'गुणातीत' भनिन्छ। अन्त्यमा, तीन गुणलाई नाघ्ने अचूक उपाय बताउँदै भगवान्ले भन्नुभयो— "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥" "जो साधकले मलाई 'अव्यभिचारिणी अनन्य भक्तियोग' द्वारा निरन्तर सेवा गर्दछ, ऊ यी तीनै गुणहरूलाई सजिलै नाघेर परब्रह्ममा लीन हुन सर्वथा योग्य बन्दछ! किनकि त्यो अविनाशी परब्रह्म, शाश्वत धर्म र एकान्त अखण्ड परमानन्दको मूल आधार स्वयं म नै हुँ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥

“जसले अनन्य निष्काम भक्तियोगद्वारा निरन्तर मेरो सेवा गर्दछ, ऊ यी तीनै गुणहरूलाई नाघेर ब्रह्म-प्राप्तिका लागि योग्य बन्दछ। किनकि त्यो अविनाशी परब्रह्म, अमरत्व, सनातन धर्म र अनन्त आनन्दको प्रतिष्ठा (परम आधार) म स्वयं नै हुँ।”

अध्याय 14 को दार्शनिक सार र सन्देश
गुणत्रयविभागयोगले मानिसलाई आफ्नै मानसिक उतारचढावलाई तटस्थ भावले हेर्ने अदभुत ऐना दिन्छ। हामीभित्र कहिले शान्ति (सत्त्व), कहिले तीव्र दौडधुप (रज) त कहिले आलस्य र निराशा (तम) आउँछ। गीता भन्छ— यी भावहरू प्रकृतिका गुण हुन्, तिम्रो वास्तविक आत्मा होइनन्। जब मनुष्यले साक्षीभाव विकास गरी भगवान्को अनन्य भक्ति गर्दछ, तब ऊ तीनै गुणको बन्धन काटेर "गुणातीत" बन्दछ र जीवनमुक्तिको परमानन्दमा प्रतिष्ठित हुन्छ।