0%
अध्याय 15 विवरण
श्लोक सूची (20)कथा मोड (Story)
अध्याय 15 • ज्ञान षटक (Jnana) • ८ मिनेट अध्ययन

पुरुषोत्तमयोग

संसाररूपी उल्टो अश्वत्थ वृक्ष, जीवात्माको यात्रा र पुरुषोत्तमको परम रहस्य

The Yoga of the Supreme Person & the Inverted Cosmic Tree

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
चौधौँ अध्यायमा गुणातीत अवस्था र परमात्माको आश्रयको महत्त्व बुझाएपछि भगवान् श्रीकृष्णले यस अध्यायमा सम्पूर्ण वेदान्तको सारलाई मात्र बीस श्लोकमा सूत्रबद्ध गर्नुभएको छ। यो अध्यायलाई परम्परामा सम्पूर्ण गीताको हृदय मानिन्छ। यसमा संसारको नश्वर स्वरूपलाई पीपलको उल्टो रुखसँग तुलना गर्दै, जीवात्मा कसरी परमात्माकै सनातन अंश हो र भगवान् कसरी क्षर (नश्वर संसार) र अक्षर (कूटस्थ आत्मा) भन्दा पनि श्रेष्ठ "पुरुषोत्तम" हुनुहुन्छ भन्ने सर्वोच्च रहस्य प्रकट गरिएको छ।
दृश्य 1 • श्लोक १ देखि ६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

उल्टो अश्वत्थ वृक्ष र वैराग्यको बञ्चरो

भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई संसारको वास्तविक स्वरूप सम्झाउन एउटा अनौठो र रहस्यमय वृक्षको विम्ब प्रस्तुत गर्नुभयो: श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— "हे अर्जुन! यो संसार एउटा यस्तो सनातन 'अश्वत्थ' (पीपल) को रुख हो, जसको जरा माथितिर छ (ऊर्ध्वमूलम्) र हाँगाहरू तलतिर फैलिएका छन् (अधःशाखम्)! यस वृक्षका पातहरू वेदका छन्द हुन्। जसले यस संसाररूपी वृक्षको रहस्यलाई बुझ्दछ, ऊ नै वेदको वास्तविक ज्ञाता हो।" किन जरा माथि? किनकि यस संसारको मूल कारण स्वयं परमपिता परमात्मा (ऊर्ध्व) हुनुहुन्छ। प्रकृतिका तीन गुणहरूद्वारा यो वृक्ष सिञ्चित हुन्छ, इन्द्रियका भोग-विषयहरू यसका नयाँ पालुवा हुन्, र तल मनुष्यलोकमा कर्मको बन्धन उत्पन्न गर्ने यसका हाँगा-बिँगाहरू चारैतिर जेलिएका छन्। तर संसारमा बस्ने मानिसहरूले यस रुखको न सुरु पाउँछन्, न अन्त देख्छन्, न त यसको आधार नै बुझ्न सक्दछन्। तब यस जटिल सांसारिक बन्धनबाट छुट्ने उपाय के त? भगवान्ले महामन्त्र दिनुभयो— **"असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा"** "अत्यन्त गहिरो जरा गाडेको यो संसाररूपी पीपलको रुखलाई 'दृढ वैराग्य र अनासक्तिरूपी बञ्चरो' ले जरैदेखि काटेर ढाल्नुपर्छ! त्यसपछि मात्र त्यो परम पदको खोजी गर्नुपर्छ, जहाँ पुगेपछि मानिस फेरि कहिल्यै यस जन्म-मरणको संसारमा फर्किंदैन।" त्यो परम पद पाउने अधिकारी को हो? "जसको मान र मोह पूर्ण नष्ट भएको छ, जसले आसक्तिको दोषलाई जितेको छ, जो निरन्तर अध्यात्ममा स्थित छ, जसका सम्पूर्ण व्यक्तिगत कामनाहरू शान्त भइसकेका छन्, र जो सुख-दुःखका द्वन्द्वहरूबाट पूर्ण मुक्त भएको छ— त्यस्तो ज्ञानी पुरुषले मात्र त्यो अविनाशी परम पद प्राप्त गर्दछ।" त्यो परम धामको वर्णन गर्दै श्रीकृष्णले भन्नुभयो— "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥" "मेरो त्यो परम धामलाई न त सूर्यले प्रकाशित गर्न सक्छ, न चन्द्रमाले, न अग्निको प्रकाशले नै! जहाँ पुगेपछि जीवात्मा फेरि संसारमा फर्किएर आउँदैन, त्यो नै मेरो सर्वोच्च परम धाम हो।"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥

“माथितिर जरा र तलतिर हाँगा भएको अविनाशी अश्वत्थ (पीपल) वृक्ष संसार हो; वेदका मन्त्रहरू यसका पात हुन्; जसले यसलाई जान्दछ, ऊ वेदवेत्ता हो। मेरो त्यो परम धामलाई न सूर्यले, न चन्द्रमाले, न अग्निले प्रकाशित गर्न सक्दछ; जहाँ पुगेपछि कोही फर्किंदैन, त्यो नै मेरो परम धाम हो।”

दृश्य 2 • श्लोक ७ देखि १५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

जीवात्माको देहान्तरण र परमात्माको सर्वव्यापक पोषण

भगवान् श्रीकृष्णले अब जीवात्माको वास्तविक पहिचान प्रकट गर्नुभयो: **"ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।"** "यस संसारमा रहेको जीवात्मा वास्तवमा मेरो नै सनातन अंश हो! तर प्रकृतिमा स्थित मन र पाँच ज्ञानेन्द्रियहरूलाई यसले आफ्नो वरिपरि समेटेर संसारी बनेझैँ संघर्ष गरिरहेको छ।" जब जीवात्माले एउटा पुरानो शरीर छोडेर नयाँ शरीर धारण गर्दछ, तब उसले के लैजान्छ? भगवान्ले अत्यन्त सुन्दर प्राकृतिक उपमा दिनुभयो— जसरी बगैँचाबाट बहेको हावाले फूलहरूको सुगन्धलाई आफूसँगै उडाएर लैजान्छ (वायुर्गन्धानिवाशयात्), त्यसैगरी जीवात्माले पुरानो शरीर त्याग्दा मन र इन्द्रियका संस्कारहरूलाई आफूसँगै लिएर नयाँ शरीरमा प्रवेश गर्दछ। अज्ञानी र मूढ मानिसहरूले शरीर त्यागिरहेको, शरीरमा बसिरहेको वा गुणहरूसँग मिलेर भोग गरिरहेको जीवात्मालाई कहिल्यै देख्न सक्दैनन्; तर जसको विवेकको आँखा (ज्ञानचक्षु) खुलेको छ, उनीहरूले मात्र यसलाई प्रत्यक्ष देख्दछन्। त्यसपछि भगवान्ले भौतिक सृष्टिलाई आफूले कसरी जीवन दिइरहनुभएको छ भनी बताउनुभयो: • सूर्यमा रहेको जुन प्रचण्ड प्रकाशले सम्पूर्ण जगतलाई उज्यालो दिन्छ, र चन्द्रमा तथा अग्निमा रहेको जुन तेज छ— त्यो सबै मेरो नै तेज हो। • म पृथ्वीभित्र प्रविष्ट भएर आफ्नो ओज-शक्तिद्वारा सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई धारण गर्दछु; र रसमय चन्द्रमा बनेर सम्पूर्ण वनस्पति र अन्नबालीलाई पोषण गर्दछु। • म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूको शरीरमा पाचन गर्ने 'वैश्वानर अग्नि' (जठराग्नि) बनेर प्राण र अपान वायुसँग मिलेर चार प्रकारका भोजनहरू (चपाएर, चुसेर, चाटेर र पिएर खाइने) पचाउँदछु। • म नै सबै प्राणीहरूको हृदयमा अन्तर्यामी रूपमा विराजमान छु; मसैबाट स्मृति (याद), ज्ञान र विस्मृति (भुल्ने शक्ति) प्राप्त हुन्छ। सम्पूर्ण वेदहरूद्वारा जान्न योग्य म नै हुँ, वेदान्तको रचयिता र वेदको यथार्थ ज्ञाता पनि म नै हुँ!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥

“यस जीवलोकमा जीवात्मा मेरो नै सनातन अंश हो। तर उसले प्रकृतिमा स्थित मन र पाँच इन्द्रियहरूलाई आकर्षित गर्दछ। जसरी वायुले फूलको वासना बोकेर लैजान्छ, त्यसैगरी जीवात्माले पुरानो शरीर त्यागेर नयाँ शरीरमा जाँदा यी इन्द्रिय र मनलाई आफूसँगै लिएर जान्छ।”

दृश्य 3 • श्लोक १६ देखि २०मूल श्लोक हेर्नुहोस्

क्षर, अक्षर र "पुरुषोत्तम" को सर्वोच्च रहस्य

अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको त्रिविध सत्ता— क्षर, अक्षर र पुरुषोत्तमको सर्वोच्च दार्शनिक रहस्योद्घाटन गर्नुभयो: श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— "हे अर्जुन! यस संसारमा दुई प्रकारका पुरुष (चेतन सत्ता) छन्: १. **क्षर (विनाशी):** सम्पूर्ण प्राणीहरूका भौतिक, नश्वर शरीरहरू 'क्षर' हुन्। २. **अक्षर (अविनाशी):** सम्पूर्ण शरीरहरूभित्र रहेको विकाररहित, कूटस्थ चेतन जीवात्मा 'अक्षर' हो।" "तर, यी दुवैभन्दा सर्वथा भिन्न र सर्वोच्च अर्को एक पुरुष हुनुहुन्छ, जसलाई शास्त्रमा **'परमात्मा'** भनिएको छ। उहाँ नै अविनाशी परमेश्वर हुनुहुन्छ, जसले तीनै लोकहरूमा प्रविष्ट भएर सबैको भरण-पोषण र रक्षा गर्नुहुन्छ।" त्यसपछि भगवान्ले आफ्नो 'पुरुषोत्तम' नामको रहस्य खोल्नुभयो— **"यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥"** "किनकि म नश्वर 'क्षर' संसारभन्दा पूर्णतः पर (अतीत) छु र अविनाशी 'अक्षर' आत्माभन्दा पनि अति उत्तम र श्रेष्ठ छु, त्यसैकारण यस संसारमा र सम्पूर्ण वेदहरूमा म **'पुरुषोत्तम'** (सर्वोच्च पुरुष) को नामले प्रसिद्ध छु!" "हे भारत! जो मनुष्य मोहमुक्त भएर मलाई यसरी पुरुषोत्तमका रूपमा तत्त्वतः जान्दछ, ऊ सर्वज्ञ (सबै कुरा जान्ने) बन्दछ र उसले आफ्नो सम्पूर्ण भावले (सर्वभावेन) केवल मेरो नै भजन-आराधना गर्दछ।" अन्त्यमा भगवान्ले यस ज्ञानको महिमा गाउँदै भन्नुभयो— "हे निष्पाप अर्जुन! यसरी मैले तिमीलाई परम गोपनीय शास्त्र (गुह्यतमं शास्त्रम्) सुनाएँ। जसले यो रहस्यलाई आफ्नो हृदयमा बुझ्दछ, ऊ संसारमा सच्चा बुद्धिमान् बन्दछ र आफ्ना सम्पूर्ण जीवन-कर्तव्यहरू पूरा गरेर कृतकृत्य (धन्य) बन्दछ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

“यी दुवैभन्दा उत्तम पुरुष अर्कै हुनुहुन्छ जसलाई परमात्मा भनिन्छ, जसले तीनै लोकमा प्रवेश गरी सबैको पालनपोषण गर्नुहुन्छ। म नश्वर क्षरभन्दा पर र अविनाशी अक्षरभन्दा पनि उत्तम भएकाले संसार र वेदमा म "पुरुषोत्तम" को नामले प्रसिद्ध छु।”

अध्याय 15 को दार्शनिक सार र सन्देश
पुरुषोत्तमयोग केवल बीस श्लोकको भए पनि यसलाई श्रीमद्भगवद्गीताको उपनिषद् मानिन्छ। यसले संसाररूपी उल्टो रुखलाई वैराग्यको बञ्चरोले ढाल्न सिकाउँछ, जीवात्मालाई परमात्माकै सनातन अंशको रूपमा चिनाउँछ, र नश्वर शरीर (क्षर) तथा कूटस्थ आत्मा (अक्षर) भन्दा पनि पर रहेको साक्षात् भगवान् श्रीकृष्ण नै सर्वपालक "पुरुषोत्तम" हुनुहुन्छ भन्ने सर्वोच्च अद्वैत र भक्तिको संगम स्थापित गर्दछ।