अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

यस पन्ध्रौं अध्यायलाई सम्पूर्ण वैदिक दर्शनको मुटु र वेदान्तको सार मानिन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले कठोपनिषद् (२.३.१) को प्रसिद्ध रूपक प्रस्तुत गर्नुभएको छ— 'ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः'। साधारण रुखको जरा जमिनमुनि हुन्छ र हाँगाहरू आकाशतिर फैलिन्छन्। तर यो संसाररूपी रुख उल्टो छ! किन? 1. ऊर्ध्वमूलम्: यसको मूल जरा भौतिक माटोमा छैन, सर्वोच्च परमात्मामा छ। सबै जीवन, शक्ति र चेतना माथिबाट तलतिर प्रवाहित भइरहेको छ। 2. अधःशाखम्: बुद्धि, अहंकार, इन्द्रिय र चौरासी लाख योनिहरू यसका तलतिर फैलिएका हाँगाबिँगा हुन्। 3. अश्वत्थ: 'अ-श्व-त्थ' (न श्वः अपि तिष्ठति)— अर्थात् जुन भोलिसम्म पनि एकनाश रहँदैन, प्रतिक्षण परिवर्तन भइरहन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे पार्थ! तिमी कुरुक्षेत्रमा आफन्त र शत्रुहरूको जुन विशाल जालो देखिरहेका छौ, त्यो यही संसार-वृक्षका हाँगाबिँगा हुन्। जो मानिस केवल हाँगामा अल्झिन्छ, ऊ संसारमा हराउँछ; तर जसले यसको मूल जरा (परमात्मा) लाई चिन्छ, ऊ नै वास्तविक वेदज्ञ हो।" यो उपदेशले अर्जुनको दृष्टि संसारबाट हटाएर सृष्टिकर्ता परमात्मातर्फ मोडिदिन्छ।

हाम्रो आधुनिक जीवनमा हामी किन सधैं असन्तुष्ट र थकित हुन्छौं? किनभने हामी केवल 'पात र हाँगा' (Branches & Leaves) सिँचाइ गर्नमा व्यस्त छौं! 1. हामी के गर्छौं? - हामी नयाँ कपडा, नयाँ गाडी, सामाजिक सञ्जालको प्रशंसा वा बाहिरी पद (हाँगाबिँगा) सिँगार्न दिनरात दौडन्छौं। - तर हामी त्यो मूल जरा (Roots)— हाम्रो भित्री शान्ति, हाम्रो आत्म-चेतना र ईश्वरसँगको सम्बन्ध— लाई पानी हाल्न बिर्सन्छौं। 2. उल्टो रुखको पाठ: - जरा सुकेपछि जतिसुकै पात सिँगारे पनि रुख मर्दछ। - तर जब तपाईं आफ्नो जरा (परमात्मा र आत्म-स्वरूप) लाई पानी हाल्नुहुन्छ, तब जीवनका सम्पूर्ण हाँगाहरू— स्वास्थ्य, सम्बन्ध, कार्य र आनन्द— स्वतः हराभरा बन्दछन्।