0%
Chapter 15 • Verse 7

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

कथा मोड (Story)
श्रीभगवानुवाच

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।

मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥ ७॥

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस संसारमा जीवात्मा बनेर रहेको यो चेतन सत्ता वास्तवमा मेरो नै सनातन (अनादि) अंश हो; तर यसले प्रकृतिमा स्थित रहेका मनसहित छवटा इन्द्रियहरूलाई (आफ्नो अज्ञान र संस्कारवश) आफूतर्फ आकर्षित गरेर घिसारिरहेको हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

जीवात्माको दिव्य स्वरूप: ईश्वरको सनातन अंश

यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले जीव (मानिस) को वास्तविक पहिचानको घोषणा गर्नुभएको छ। हामी को हौं? के हामी केवल हाडछाला, रगत र मासुको डल्लो हौं? श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "होइन! 'ममैवांशो जीवलोके'— तिमी मेरो नै साक्षात् अंश हौ! जसरी सूर्यको एउटा सानो किरण सूर्यकै स्वभावको हुन्छ, जसरी समुद्रको एउटा थोपा पानी समुद्रकै तत्त्व हो, त्यसैगरी तिमी पनि म सच्चिदानन्द परमात्माकै सनातन अंश हौ! तर तिम्रो समस्या के हो भने, तिमीले आफूलाई ईश्वरको अंश बिर्सेर प्रकृतिबाट बनेका पाँच इन्द्रिय र मनरूपी घोडाहरूको लगाम समात्यौ र उनीहरूको पछि-पछि घिसारिन थाल्यौ।" कुरुक्षेत्रमा अर्जुन हीनताबोध, डर र शोकमा डुबिरहेका बेला यो श्लोकले उनलाई आफ्नो वास्तविक दिव्य राजकुमार स्वरूपको स्मरण गराउँछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्म-सम्मानको सर्वोच्च आधार: आफूलाई ईश्वरको अंश जान्नु (The Divine Spark Within)

आधुनिक समाजमा मानिसहरू चरम हीनताबोध (Inferiority Complex) र डिप्रेसनबाट ग्रसित छन्: - "म कुरूप छु, म गरिब छु, म असफल भएँ, मेरो कुनै मूल्य छैन।" गीताको यो श्लोकले तपाईंको अस्तित्वलाई एकैछिनमा अनन्त मूल्यवान् बनाइदिन्छ: 1. तपाईं कसको अंश हुनुहुन्छ? - तपाईं कुनै कमजोर, असहाय कीरा हुनुहुन्न; तपाईं यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी परमेश्वरको सनातन अंश हुनुहुन्छ! - तपाईंभित्र उही दिव्य शक्ति, उही असीम चेतना र उही शान्ति सुतिरहेको छ। 2. समस्या कहाँ भयो? - समस्या केवल यत्ति हो कि तपाईंले छैटौं मन र पाँच इन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, छाला, जिब्रो) लाई आफूभन्दा ठूलो मान्नुभयो र तिनीहरूको तृष्णामा पिसिनुभयो। - इन्द्रियहरूलाई मालिक होइन, सेवक बनाउनुहोस्। आफ्नो दिव्य पहिचानलाई पुनः जगाउनुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

हरेक दिन ऐना हेर्दा आफूलाई सम्झाउनुहोस्— 'म केवल यो शरीर होइन, म त परमात्माको दिव्य सनातन अंश हुँ।' हीनताबोध त्यागेर आफ्नो भित्री दिव्यतामा बाँच्नुहोस्।