0%
अध्याय 16 विवरण
श्लोक सूची (24)कथा मोड (Story)
अध्याय 16 • ज्ञान षटक (Jnana) • १० मिनेट अध्ययन

दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी सद्गुण र आसुरी दुर्गुणहरूको सूक्ष्म वर्गीकरण, नरकका तीन ढोका र शास्त्रको मर्यादा

The Yoga of the Division between Divine and Demoniac Qualities

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
पन्ध्रौँ अध्यायमा भगवान्ले "पुरुषोत्तम" को परम दिव्य ज्ञान सुनाउनुभयो। तर संसारमा सबै मानिसहरूले किन यो ज्ञान ग्रहण गर्दैनन्? किन कोही मानिस सत्य र धर्मको मार्गमा लाग्छन् भने कोही घमण्ड, हिंसा र अधर्ममा फस्छन्? भगवान् श्रीकृष्णले मानिसभित्र रहेका दुई विपरीत प्रवृत्तिहरू— "दैवी सम्पद्" (मुक्ति दिने सद्गुणहरू) र "आसुरी सम्पद्" (पतन गराउने दुर्गुणहरू) को यथार्थ मनोवैज्ञानिक विश्लेषण अर्जुनसमक्ष प्रस्तुत गर्नुहुन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १ देखि ५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

दैवी र आसुरी प्रवृत्तिको मौलिक भेद र अर्जुनलाई सान्त्वना

भगवान् श्रीकृष्णले संसारका सम्पूर्ण मानिसहरूको स्वभावलाई दुई वर्गमा विभाजन गर्दै उपदेश सुरु गर्नुभयो: पहिलो हो— **दैवी सम्पद्** (दैवी गुणहरू): भगवान्ले देवतुल्य पुरुषहरूमा हुने २६ वटा पवित्र सद्गुणहरूको सूची सुनाउनुभयो: १. **अभयम्:** मनमा कुनै पनि प्रकारको अनुचित डर वा भय नहुनु। २. **सत्त्वसंशुद्धिः:** अन्तःकरण (हृदय) को पूर्ण पवित्रता र निष्कपटता। ३. **ज्ञानयोगव्यवस्थितिः:** आत्मज्ञान र ध्यानमा निरन्तर दृढ निष्ठा। ४. **दानम्:** सत्पात्रलाई निस्वार्थ भावले दान दिनु। ५. **दमः:** बाहिरी इन्द्रियहरूलाई संयममा राख्नु। ६. **यज्ञः:** समाज र ईश्वरप्रति कर्तव्यको निस्वार्थ आहुति। ७. **स्वाध्यायः:** वेद तथा उत्तम धर्मग्रन्थहरूको नियमित अध्ययन। ८. **तपः:** धर्मपालनका लागि कष्ट सहने धैर्य। ९. **आर्जवम्:** स्वभाव र व्यवहारमा निष्कपट सरलता। १०. **अहिंसा:** मन, वचन वा कर्मले कसैलाई दुःख नदिनु। ११. **सत्यम्:** सधैँ हितकारी सत्य बोल्नु। १२. **अक्रोधः:** कसैले हानि पुर्याए पनि क्रोध नगर्नु। १३. **त्यागः:** कर्मफल र स्वार्थको त्याग। १४. **शान्तिः:** चित्तको चञ्चलता रहित शान्त अवस्था। १५. **अपैशुनम्:** कसैको कुरा काट्ने वा चुक्ली लगाउने बानी नहुनु। १६. **दया भूतेषु:** सम्पूर्ण दुःखी प्राणीहरूप्रति दया र सहानुभूति। १७. **अलोलुप्त्वम्:** इन्द्रियका भोगहरूमा लोभ नगर्नु। १८. **मार्दवम्:** स्वभावमा कोमलता र विनम्रता। १९. **ह्रीः:** अकर्म वा गलत काम गर्दा स्वाभाविक लज्जा हुनु। २०. **अचापलम्:** शरीर वा मनको चञ्चलतारहित स्थिरता। २१. **तेजः:** धर्म र सत्यको प्रभावपूर्ण तेज। २२. **क्षमा:** अरूको गल्तीलाई उदारतापूर्वक माफी दिनु। २३. **धृतिः:** विपत्तिमा पनि धैर्य नगुमाउनु। २४. **शौचम्:** शरीर र मनको बाह्य-आन्तरिक शुद्धि। २५. **अद्रोहः:** कसैप्रति पनि वैरभाव वा षड्यन्त्र नराख्नु। २६. **नातिमानिता:** आफ्नै प्रतिष्ठाको घमण्ड नगर्नु। यसको ठीक विपरीत दोस्रो हो— **आसुरी सम्पद्** (दानवीय दुर्गुणहरू): दम्भ (पाखण्ड/देखावटीपन), दर्प (घमण्ड), अभिमान (अहङ्कार), क्रोध (रिस), पारुष्य (कठोरता/निर्दयता) र अज्ञान (अविवेक)— यी दुर्गुणहरू आसुरी प्रवृत्तिका मानिसहरूमा हुन्छन्। यो सुनेर कुरुक्षेत्रको युद्धमा उभिएका अर्जुनको मनमा चिन्ता पर्यो— "कतै मभित्र पनि आसुरी गुण त छैन?" अर्जुनको मनको भाव बुझेर भगवान्ले तुरुन्तै सान्त्वना दिनुभयो— "दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥" "हे पाण्डव! दैवी गुणहरूले मानिसलाई मोक्ष र मुक्तितर्फ लैजान्छन् भने आसुरी गुणहरूले केवल बन्धन र पतनतर्फ धकेल्छन्। तिमी कुनै शोक नगर, किनकि तिमी त जन्मजात नै दैवी सम्पद् (दिव्य गुणहरू) लिएर जन्मेका धर्मात्मा हौ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥

“निर्भयता, अन्तःकरणको शुद्धि, ज्ञानयोगमा दृढ स्थिति, दान, इन्द्रियसंयम, यज्ञ, स्वाध्याय, तप र सरलता— यी दैवी गुणहरू हुन्। दैवी गुण मुक्ति दिने खालका हुन्छन् र आसुरी गुण बन्धनमा पार्ने खालका हुन्छन्। हे पाण्डव, तिमी शोक नगर, तिमी दैवी सम्पद् लिएर जन्मेका छौ।”

दृश्य 2 • श्लोक ६ देखि १८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

आसुरी प्रवृत्तिको घमण्ड, भौतिकवादी चिन्तन र भ्रम

भगवान् श्रीकृष्णले अब आसुरी प्रवृत्तिका मानिसहरूको विकृत सोच र खतरनाक जीवनशैलीको गहिरो पर्दाफास गर्नुभयो: आसुरी प्रवृत्तिका मानिसहरू के सोच्दछन्? उनीहरू भन्दछन्— "यो संसार असत्य हो, यसको कुनै नैतिक आधार छैन, र यसको कुनै ईश्वर वा नियन्ता पनि छैन (जगदाहुरनीश्वरम्)। यो त केवल स्त्री र पुरुषको काम-वासनाबाट मात्र संयोगवश उत्पन्न भएको हो; काम-भोगबाहेक संसारको अर्को कुनै उद्देश्य नै छैन!" यस्तो नास्तिक र उच्छृङ्खल विचारलाई समातेर ती मन्दबुद्धि, नष्टात्मा र भयानक कर्म गर्ने मानिसहरू संसारको विनाशका लागि शत्रु बनेर जन्मिन्छन्। कहिल्यै तृप्त नहुने काम-वासनालाई पछ्याउँदै, घमण्ड र पाखण्डमा डुबेर उनीहरू असत् सिद्धान्तहरू अपनाउँछन्। उनीहरूको दिनरातको योजना कस्तो हुन्छ? सयौँ आशारूपी डोरीहरूले बाँधिएका (आशापाशशतैर्बद्धाः), काम र क्रोधमा पूर्ण डुबेका उनीहरू अन्यायपूर्वक धन सञ्चय गर्न पछि पर्दैनन्। उनीहरू आफ्नो मनमा यसरी अहङ्कार गर्दछन्: *"आज मैले यति धन कमाएको छु, भोलि यो मनोरथ पनि पूरा गर्नेछु; यति सम्पत्ति मेरो भइसक्यो, भोलि त्यो अरूको धन पनि मेरो हुनेछ! त्यो शत्रुलाई मैले मारिसकेँ, अब ती बाँकी शत्रुहरूलाई पनि म नै मार्नेछु! म नै ईश्वर हुँ! म नै सम्पूर्ण भोगहरूको भोक्ता हुँ! म नै शक्तिशाली र सुखी छु! म जत्तिको धनी र कुलीन अर्को को छ र? म नै ठूल्ठूला यज्ञ गर्नेछु, म नै दान दिएर नाम कमाउनेछु र म नै मोजमज्जा गर्नेछु!"* यसरी अनेकौँ भ्रान्त कल्पनाहरूले घेरिएका, मोहको जालमा फसेका र इन्द्रियभोगहरूमा लम्पट भएका ती दुष्ट मानिसहरू अन्ततः भयानक अपवित्र नरकमा खस्दछन्। उनीहरू धर्मको देखावटी नाटक गर्छन्; अहङ्कार, बल, घमण्ड, काम र क्रोधको सहारा लिएर उनीहरू आफ्नै शरीरभित्र र अरू सबै प्राणीहरूको शरीरमा अन्तर्यामी रूपमा बसेको म परमात्मासँग नै घोर द्वेष गर्दछन्!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥

“"आज मैले यो प्राप्त गरेँ, अब यो इच्छा पनि पूरा गर्नेछु; यति धन मसँग छ, बाँकी पनि मेरै हुनेछ! त्यो शत्रुलाई मैले मारेँ, अरूलाई पनि मार्नेछु! म नै ईश्वर हुँ, म नै भोक्ता हुँ, म नै शक्तिशाली र सुखी छु!"— यस्तो आसुरी सोचले उनीहरू नरकमा खस्दछन्।”

दृश्य 3 • श्लोक १९ देखि २४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

नरकका तीन ढोका र शास्त्र-विधिको मर्यादा

भगवान् श्रीकृष्णले त्यस्ता क्रूर, अधर्मी र अहङ्कारी मानिसहरूको दुःखद अन्त्य सम्झाउँदै भन्नुभयो कि उनीहरू बारम्बार संसारको चक्रमा खस्दै अधम योनिहरूमा भटकन पुग्छन्। तर सामान्य मानिस यस्तो आसुरी पतनबाट कसरी जोगिने त? यसका लागि भगवान्ले मानव जातिकै कल्याणका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चेतावनी र सूत्र दिनुभयो: **"त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥"** "हे अर्जुन! आफ्नै आत्माको विनाश गर्ने नरकका तीनवटा मुख्य ढोकाहरू छन्: १. **काम (अनियन्त्रित वासना र तृष्णा)** २. **क्रोध (रिस र प्रतिशोधको भावना)** ३. **लोभ (अरूको वस्तु हडप्ने लालच)** त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने हरेक विवेकी मानिसले यी तीनै दुर्गुणहरूलाई तुरुन्तै त्यागिदिनु पर्दछ!" जो मनुष्य यी तीन अन्धकारमय ढोकाहरूबाट मुक्त हुन्छ, उसले आफ्नै आत्माको परम हितकारी आचरण गर्दछ र अन्ततः परम गति (मोक्ष) लाई प्राप्त गर्दछ। तर जीवनमा के सही हो र के गलत हो भन्ने निर्णय कसरी गर्ने? अध्यायको अन्त्यमा भगवान्ले जीवनको दिशा-निर्देशन गर्दै भन्नुभयो— "जो मानिसले शास्त्रको विधान (धर्मग्रन्थको मर्यादा र विवेक) लाई लत्याएर केवल आफ्ना मनमौजी कामनाहरूको पछि लाग्दछ, उसले न त जीवनमा कुनै आत्म-सिद्धि प्राप्त गर्दछ, न सुख पाउँछ, न त परम गति नै प्राप्त गर्न सक्दछ! तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥" "त्यसैले हे अर्जुन! कुन काम गर्नुपर्ने हो (कार्य) र कुन काम गर्न नहुने हो (अकार्य)— यसको निर्णय गर्नका लागि तिम्रो प्रमाण केवल 'शास्त्र' (सद्ग्रन्थ र धर्मको मर्यादा) नै हुनुपर्छ। शास्त्रले निर्देश गरेको धर्मलाई बुझेर तिमीले यस संसारमा आफ्ना कर्तव्य-कर्महरू पूरा गर्नुपर्छ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥

“काम, क्रोध र लोभ— यी तीन आफ्नै आत्माको नाश गर्ने नरकका ढोका हुन्; त्यसैले यी तीनलाई त्याग्नुपर्छ। के कर्तव्य हो र के अकर्तव्य हो भन्ने निर्णयका लागि शास्त्र नै तिम्रो प्रमाण हो; शास्त्रोक्त विधानलाई जानेर तिमीले आफ्नो कर्म गर्नुपर्छ।”

अध्याय 16 को दार्शनिक सार र सन्देश
दैवासुरसम्पद्विभागयोगले मानिसलाई आफ्नो आन्तरिक चरित्र जाँच्ने कसी प्रदान गर्दछ। भौतिक सफलता वा शक्ति हुनु ठूलो कुरा होइन; यदि चरित्रमा दया, सरलता र सत्य छैन भने त्यो अहङ्कार केवल विनाशको बाटो हो। काम, क्रोध र लोभ नै मानिसलाई पतन गराउने नरकका तीन मुख्य ढोका हुन्। यी तीनलाई त्यागेर शास्त्र र विवेकको मर्यादा अनुसार धर्मको पालना गर्नु नै मनुष्य जीवनको सार्थकता हो।