तीन प्रकारको श्रद्धा, सात्त्विक-राजसिक-तामसिक जीवनशैली र "ॐ तत्सत्" को महामन्त्र
The Yoga of the Threefold Faith, Food, Sacrifice & Om Tat Sat
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
सोह्रौँ अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले जीवनमा के कर्तव्य हो र के अकर्तव्य हो भन्ने निर्णयका लागि "शास्त्र" (धर्मग्रन्थ र गुरुको मर्यादा) लाई प्रमाण मान्नुपर्छ भन्नुभएको थियो। तर संसारमा धेरै यस्ता सोझा मानिसहरू हुन्छन् जसले शास्त्रका जटिल विधि-विधान त जानेका हुँदैनन्, तर उनीहरूको मनमा ईश्वरप्रति गहिरो श्रद्धा भने हुन्छ। अर्जुनले सोध्छन्— त्यस्ता मानिसहरूको श्रद्धा कुन स्तरको हो? यस प्रश्नको उत्तर दिँदै भगवान्ले मानव जीवनका हरेक पक्ष— श्रद्धा, भोजन (आहार), यज्ञ, तपस्या र दानको त्रिविध (सात्त्विक, राजसिक, तामसिक) रूप स्पष्ट पार्नुहुन्छ।
अर्जुनले भगवान् श्रीकृष्णसँग अत्यन्त व्यावहारिक जिज्ञासा राख्नुभयो— "हे कृष्ण! जो मानिसहरूले शास्त्रका जटिल विधि-विधानलाई नजानेर वा छोडेर पनि केवल पूर्ण श्रद्धापूर्वक ईश्वरको पूजा गर्दछन्, उनीहरूको त्यो निष्ठा कस्तो हो? त्यो सात्त्विक हो, राजसिक हो कि तामसिक हो?"
भगवान् श्रीकृष्णले उत्तर दिनुभयो—
"हे अर्जुन! देहधारी मनुष्यहरूको त्यो स्वभावजन्य श्रद्धा तीन प्रकारको हुन्छ— सात्त्विक, राजसिक र तामसिक। तिमी यसलाई ध्यानपूर्वक सुन।
प्रत्येक व्यक्तिको श्रद्धा उसको अन्तःकरणको प्रकृति अनुसारको हुन्छ।
**श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥**
वास्तवमा मानिस आफ्नै श्रद्धाको प्रतिमूर्ति हो! जसको जस्तो श्रद्धा हुन्छ, ऊ स्वयं त्यस्तै बन्दछ!"
कुन प्रवृत्तिका मानिसले कसको पूजा गर्छन्?
• **सात्त्विक मानिसहरू:** आफ्नै शुद्ध स्वभावका कारण देवताहरूको पूजा गर्दछन्।
• **राजसिक मानिसहरू:** धन, शक्ति र भोगको चाहनाले यक्ष तथा राक्षसहरूको पूजा गर्दछन्।
• **तामसिक मानिसहरू:** भूत, प्रेत तथा मृतक आत्माहरूको आराधना गर्दछन्।
यसै सन्दर्भमा भगवान्ले घमण्डले गरिने हठयोग र कठोर तपको खण्डन गर्नुभयो—
"जो मानिसहरू शास्त्रले निषेध गरेको घोर र भयानक तपस्या गर्दछन्, जो पाखण्ड र अहङ्कारले भरिएका छन्, काम र आसक्तिको बलमा शरीरका पञ्चमहाभूतहरूलाई व्यर्थै पीडा दिन्छन् र शरीरभित्र अन्तर्यामी रूपमा बसेको म परमात्मालाई पनि कष्ट पुर्याउँछन्— त्यस्ता अज्ञानीहरूलाई तिमी निश्चय नै आसुरी प्रवृत्तिका मान।"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥
“मानिसहरूको स्वभावजन्य श्रद्धा तीन प्रकारको हुन्छ— सात्त्विक, राजसिक र तामसिक। सबै मनुष्यको श्रद्धा उनीहरूको अन्तःकरण अनुसार हुन्छ। मानिस श्रद्धामय छ; जसको जस्तो श्रद्धा छ, ऊ वास्तवमा त्यस्तै हुन्छ।”
भगवान् श्रीकृष्णले दैनिक जीवनका चार आधारभूत स्तम्भहरू— आहार, यज्ञ, तप र दानको त्रिविध वर्गीकरण गर्नुभयो:
**१. तीन प्रकारको आहार (भोजन):**
"जस्तो अन्न, त्यस्तै मन!" भगवान्ले भोजनको महत्त्व बताउनुभयो:
• **सात्त्विक आहार:** आयु, बुद्धि, बल, स्वास्थ्य, सुख र प्रसन्नता बढाउने, रसयुक्त, स्निग्ध (घिउ-दूध आदि पोषणयुक्त), शरीरलाई दीर्घकालसम्म पोषण दिने र मनलाई प्रिय लाग्ने शुद्ध भोजन सात्त्विक हुन्छ।
• **राजसिक आहार:** अति तितो, अति अमिलो, अति नुनिलो, धेरै तातो, पिरो, रूखो र जलन पैदा गर्ने भोजन राजसिक हुन्छ, जसले केवल दुःख, शोक र रोगहरू जन्माउँछ।
• **तामसिक आहार:** पाकेको तीन घण्टाभन्दा बढी समय बितेको (बासी), गन्ध हराएको, दुर्गन्धित, जुठो र अपवित्र भोजन तामसिक हुन्छ, जसले आलस्य र प्रमाद बढाउँछ।
**२. तीन प्रकारको यज्ञ:**
• **सात्त्विक यज्ञ:** कुनै फलको आशा नराखी, केवल 'यज्ञ गर्नु मेरो कर्तव्य हो' भन्ने भावले शास्त्रको विधि अनुसार गरिने यज्ञ सात्त्विक हो।
• **राजसिक यज्ञ:** केवल समाजमा आफ्नो प्रतिष्ठा देखाउन (दम्भका लागि) र सांसारिक फल प्राप्त गर्ने उद्देश्यले गरिने यज्ञ राजसिक हो।
• **तामसिक यज्ञ:** शास्त्रको विधीविना, अन्नदान नगरिकन, मन्त्रविना, ब्राह्मणलाई दक्षिणा नदिई र श्रद्धारहित भएर गरिने यज्ञ तामसिक हो।
**३. तीन प्रकारको तपस्या (शारीरिक, वाङ्मय र मानसिक):**
भगवान्ले तपस्याको अत्यन्त क्रान्तिकारी परिभाषा दिनुभयो:
• **शारीरिक तप:** देवता, ब्राह्मण, गुरु र ज्ञानीजनको पूजा गर्नु, पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य र अहिंसाको पालना गर्नु— यो शरीरको तप हो।
• **वाङ्मय तप (वाणीको तप):** कसैको चित्त नदुखाउने (अनुद्वेगकरं वाक्यम्), सत्य, प्रिय र सबैको हित गर्ने वचन बोल्नु, तथा नियमित धर्मग्रन्थहरूको पाठ गर्नु— यो वाणीको तप हो।
• **मानसिक तप:** मनको प्रसन्नता, सौम्य स्वभाव, मौन (मननशीलता), आत्मसंयम र हृदयका भावहरूको पवित्रता— यो मनको तप हो।
यी तीनै प्रकारका तपस्या यदि निस्वार्थ भावले गरिन्छ भने त्यो 'सात्त्विक' हुन्छ; देखावटीपन र मान-सम्मानका लागि गरिन्छ भने 'राजसिक' हुन्छ; र अर्कालाई नाश गर्न वा आफ्नै शरीरलाई पीडा दिएर गरिन्छ भने त्यो 'तामसिक' हुन्छ।
**४. तीन प्रकारको दान:**
• **सात्त्विक दान:** 'दान दिनु मेरो धर्म हो' भनी प्रत्युपकार (फिर्ता पाउने) को कुनै आशा नराखी, योग्य देश, काल र सुपात्रलाई आदरपूर्वक दिइने दान सात्त्विक हो।
• **राजसिक दान:** उपकारको बदला पाउने आशाले वा कुनै फलको चाहनाले मन भारी बनाएर (क्लेशपूर्वक) दिइने दान राजसिक हो।
• **तामसिक दान:** अयोग्य स्थान, अयोग्य समयमा, कुपात्रलाई, अनादरपूर्वक र तिरस्कार गरेर दिइने दान तामसिक हो।
“आयु, चेतना, बल, आरोग्य, सुख र प्रीति बढाउने, रसिला, पोषणयुक्त, स्थिर र मनलाई प्रिय लाग्ने भोजन सात्त्विक मानिसलाई मन पर्छ। कसैलाई उद्वेग नगराउने, सत्य, प्रिय र हितकारी वचन बोल्नु तथा स्वाध्याय गर्नु नै वाणीको सच्चा तप हो।”
अध्यायको अन्तिम भागमा भगवान् श्रीकृष्णले हाम्रा कर्महरूमा हुने कमीकमजोरीलाई मेटाएर पूर्णता दिने परब्रह्मको परम पवित्र त्रिविध नाम प्रकट गर्नुभयो:
**"ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।"**
परब्रह्म परमात्मालाई शास्त्रमा तीन नामले सम्बोधन गरिएको छ— **ॐ (ओम)**, **तत्** र **सत्**। सृष्टिको आदिमा यसै मन्त्रद्वारा वेद, ब्राह्मण र यज्ञहरूको रचना गरिएको थियो।
यी तीन शब्दको आध्यात्मिक रहस्य के हो?
१. **ॐ (प्रणव):** 'ॐ' ईश्वरको सर्वव्यापक उपस्थितिको प्रतीक हो। त्यसैले ब्रह्मवादी साधकहरूले शास्त्रोक्त यज्ञ, दान र तपका सम्पूर्ण कार्यहरूको शुभारम्भ सधैँ 'ॐ' को उच्चारणबाट गर्दछन्।
२. **तत्:** 'तत्' को अर्थ हो— "त्यो परमात्माको हो, मेरो होइन।" मोक्ष चाहने साधकहरूले कुनै पनि व्यक्तिगत फलको आशा नराखी आफ्ना समस्त यज्ञ, दान र तपका कर्महरू केवल भगवान्कै हुन् भनी 'तत्' उच्चारण गर्दै समर्पण गर्दछन्।
३. **सत्:** 'सत्' को प्रयोग सत्य, श्रेष्ठता र शुभ कर्महरूको सम्पादनमा गरिन्छ। यज्ञ, तप र दानमा जुन निष्ठापूर्वक स्थिरता हुन्छ, त्यसलाई पनि 'सत्' भनिन्छ, र परमात्माको प्रीतिको लागि गरिने सम्पूर्ण कर्महरूलाई 'सत्' भनिन्छ।
अन्त्यमा भगवान्ले अत्यन्त गम्भीर चेतावनी दिँदै भन्नुभयो—
**"अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥"**
"हे पार्थ! श्रद्धाविना गरिएको हवन, श्रद्धाविना दिइएको दान, श्रद्धाविना गरिएको कठोर तपस्या, वा श्रद्धाविना गरिएको जुनसुकै कर्म— त्यो सबैलाई शास्त्रमा **'असत्'** (व्यर्थ र शून्य) भनिन्छ। श्रद्धाविना गरिएको कर्मको न त यस लोकमा कुनै मूल्य हुन्छ, न मृत्युपछि परलोकमा नै कुनै लाभ मिल्दछ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥
“"ॐ तत् सत्"— यो परब्रह्मको तीन प्रकारको नाम बताइएको छ, जसद्वारा सृष्टिको आदिमा वेद र यज्ञहरूको निर्माण भयो। तर हे पार्थ! श्रद्धाविना गरिएको हवन, दान, तप वा जुनसुकै कर्म किन नहोस्, त्यो "असत्" (व्यर्थ) हो; त्यसको न यहाँ कुनै फल छ, न परलोकमा।”
अध्याय 17 को दार्शनिक सार र सन्देश
श्रद्धात्रयविभागयोगले देखाउँछ कि हाम्रो चरित्र, हाम्रो स्वास्थ्य र हाम्रो भाग्य हाम्रो श्रद्धा र जीवनशैलीमा निर्भर गर्दछ। हामी जे खान्छौँ, जसरी बोल्छौँ, र जसरी अरूलाई दिन्छौँ— ती सबैले हाम्रो आन्तरिक चेतनालाई सात्त्विक, राजसिक वा तामसिक बनाइरहेका हुन्छन्। जुनसुकै कर्म गर्दा पनि "ॐ तत् सत्" को भाव राखेर— अर्थात् ईश्वरलाई साक्षी राखी, आफ्ना अहंकार त्यागेर, पूर्ण श्रद्धाका साथ समर्पण गर्नु नै कर्मलाई दिव्य बनाउने विधि हो।