कर्म, ज्ञान र भक्तिको महासमन्वय, सन्यासको मर्म र "सर्वधर्मान्परित्यज्य" को चरमोपदेश
The Yoga of Liberation through Renunciation & the Ultimate Surrender
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
कुरुक्षेत्रको धर्मयुद्ध सुरु हुनै लाग्दा गाण्डीव धनुष भुइँमा खसालेर विषादमा डुबेका अर्जुनलाई भगवान् श्रीकृष्णले सत्रवटा अध्यायहरूमार्फत सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड, जीवन, कर्म र आत्माको यथार्थ ज्ञान दिइसक्नुभएको छ। अब यो अन्तिम अध्यायमा सम्पूर्ण गीताको महासार र अन्तिम निष्कर्ष प्रस्तुत हुन्छ। अर्जुनले सन्यास र त्यागको तात्त्विक भिन्नता सोधेपछि भगवान्ले कर्मका पाँच कारण, प्रकृतिको प्रभाव, स्वधर्मको पालन, ईश्वरार्पण बुद्धि र अन्त्यमा "सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज" को परम शरणागति मन्त्र प्रदान गरी अर्जुनको सम्पूर्ण संशय निवारण गर्नुहुन्छ।
सम्पूर्ण गीताको निष्कर्ष जान्नका लागि अर्जुनले दुवै हात जोडेर अन्तिम आधारभूत प्रश्न राख्नुभयो— "हे महाबाहो! हे हृषीकेश! हे केशिनिषूदन! म 'संन्यास' र 'त्याग' को वास्तविक तत्त्वलाई अलग-अलग रूपमा बुझ्न चाहन्छु।"
भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै गम्भीर उत्तर दिनुभयो—
"हे अर्जुन! काम्य कर्महरू (आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थ र कामनाले गरिने कर्महरू) लाई पूर्ण रूपले छोडिदिनुलाई पण्डितहरू 'संन्यास' भन्दछन्। र सम्पूर्ण कर्तव्य-कर्महरूको फलको आसक्तिलाई त्याग्नुलाई विचक्षण ज्ञानीहरू 'त्याग' भन्दछन्।
केही दार्शनिकहरू भन्दछन् कि सम्पूर्ण कर्महरू दोषयुक्त भएकाले कर्मलाई नै त्याग्नुपर्छ। तर अरू मनीषीहरू भन्दछन् कि यज्ञ, दान र तपस्या जस्ता शुभ कर्महरू कहिल्यै त्याग्नु हुँदैन। अब यस त्यागका विषयमा मेरो अन्तिम र निश्चित निर्णय सुन—
हे भरतश्रेष्ठ! **यज्ञ, दान र तपस्यारूपी कर्महरू कहिल्यै पनि त्याग्नु हुँदैन!** ती कर्महरू त अवश्य गर्नुपर्छ, किनकि यज्ञ, दान र तपले बुद्धिमान् मनुष्यहरूलाई पनि परम पवित्र बनाउँदछन्। तर यी कर्महरू गर्दा पनि 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहङ्कार र फलको तृष्णालाई पूर्ण त्यागेर केवल आफ्नो कर्तव्य सम्झी गर्नुपर्छ।
त्याग पनि तीन प्रकारको हुन्छ:
१. **तामसिक त्याग:** मोह र अज्ञानका कारण आफ्नो नियत कर्तव्य-कर्मलाई छोडिदिनु तामसिक त्याग हो।
२. **राजसिक त्याग:** 'यो काम गर्दा शरीरलाई दुःख हुन्छ' वा 'शारीरिक कष्ट हुन्छ' भन्ने डरले कर्तव्य त्याग्नु राजसिक त्याग हो। यस त्यागबाट कुनै सिद्धि मिल्दैन।
३. **सात्त्विक त्याग:** 'यो काम गर्नु मेरो परम धर्म हो' भन्ने दृढ भाव राखेर, आसक्ति र फलको इच्छालाई जरैदेखि त्यागेर शास्त्रोक्त कर्म गर्नु नै सात्त्विक त्याग हो।
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥
देहधारी मानिसका लागि सम्पूर्ण कर्महरूलाई पूर्ण रूपमा छोड्न कदापि सम्भव छैन। त्यसैले जसले कर्मफलको आसक्ति त्याग्दछ, वास्तवमा ऊ नै सच्चा 'त्यागी' हो!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥
“यज्ञ, दान र तपरूपी कर्म त्याग्नु हुँदैन, त्यो अवश्य गर्नुपर्छ; किनकि यज्ञ, दान र तपले विवेकीजनलाई पवित्र बनाउँदछ। देहधारी जीवद्वारा सबै कर्म त्याग्न सम्भव छैन; त्यसैले जसले कर्मको फल त्याग्दछ, वास्तवमा ऊ नै सच्चा त्यागी हो।”
भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'म काम गरिरहेको छु' भन्ने मिथ्या अहङ्कार तोड्नका लागि साङ्ख्य सिद्धान्त अनुसार कुनै पनि कर्म सम्पन्न हुन चाहिने पाँचवटा अनिवार्य कारणहरूको विश्लेषण गर्नुभयो:
श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— "हे महाबाहो! सम्पूर्ण कर्महरूको सिद्धिका लागि पाँच कारणहरू हुन्छन्:
१. **अधिष्ठानम्:** कर्म सम्पन्न हुने आधार अर्थात् यो भौतिक शरीर।
२. **कर्ता:** कर्म गर्ने जीवात्मा वा अहङ्कार।
३. **करणम्:** कर्म गर्ने विभिन्न साधनहरू अर्थात् मन, बुद्धि र दश इन्द्रियहरू।
४. **विविधाश्च पृथक्चेष्टाः:** अनेकौँ प्रकारका शारीरिक चेष्टाहरू र प्राणवायुको शक्ति।
५. **दैवम् (प्रारब्ध/ईश्वरीय विधान):** पूर्वजन्मका संस्कार, अनुकूल परिस्थिति र पञ्चम कारणको रूपमा रहेको ईश्वरीय विधान।
मानिसले मन, वचन वा शरीरद्वारा शास्त्रोक्त उचित काम गरोस् वा अनुचित काम गरोस्— यी पाँचवटै कारणहरू मिलेर मात्र त्यो कर्म सम्पन्न हुन्छ।
यस्तो अवस्थामा, जो अज्ञानी मानिसले अविवेकका कारण निर्विकार र शुद्ध आत्मालाई मात्र एक्लो 'कर्ता' देख्दछ, त्यो मन्दबुद्धि मानिसले सत्यलाई किमार्थ देख्न सक्दैन!
यसको विपरीत, जसको हृदयमा 'मैले गरेँ' भन्ने अहङ्कार छैन (यस्य नाहङ्कृतो भावो), र जसको बुद्धि कुनै पनि सांसारिक फलमा लिप्त हुँदैन— ऊ यदि कर्तव्यको पालना गर्दै रणभूमिमा उभिएर यी सम्पूर्ण सेनालाई संहार गर्दछ भने पनि वास्तवमा न उसले कसैलाई मारेको हुन्छ, न ऊ कुनै पापको बन्धनमा बाँधिन्छ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥
“सबै कर्महरूको सिद्धिका लागि यी पाँच कारणहरू जान: अधिष्ठान (शरीर), कर्ता, इन्द्रियहरू, नाना चेष्टाहरू र पाँचौँ दैव। जसको चित्तमा "म कर्ता हुँ" भन्ने अहङ्कार छैन र बुद्धि लिप्त छैन, उसले यी सबै लोकलाई मारे पनि न मार्दछ, न पापले बाँधिन्छ।”
भगवान् श्रीकृष्णले प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) ले मानव जीवनका हरेक पक्षलाई कसरी विभाजित गर्छन् भन्ने मनोवैज्ञानिक तथ्य सम्झाउनुभयो:
• **तीन प्रकारको ज्ञान:**
- *सात्त्विक ज्ञान:* सम्पूर्ण भिन्न-भिन्न प्राणीहरूमा एउटै अविभक्त अविनाशी परमात्म-तत्त्व देख्नु सात्त्विक ज्ञान हो।
- *राजसिक ज्ञान:* सबै प्राणीहरूलाई एकअर्काबाट सर्वथा भिन्न र अलग देख्नु राजसिक ज्ञान हो।
- *तामसिक ज्ञान:* कुनै एउटै सीमित शरीर वा मूर्तिलाई नै सम्पूर्ण सत्य ठानेर बिनाकारण त्यसैमा अन्धो हुनु तामसिक ज्ञान हो।
• **तीन प्रकारको कर्म:**
- *सात्त्विक कर्म:* राग-द्वेषरहित भएर, फलको आशा नगरी कर्तव्यका रूपमा गरिने कर्म सात्त्विक हो।
- *राजसिक कर्म:* ठूलो अहङ्कार र धेरै कष्ट उठाएर केवल आफ्नो भोग र स्वार्थका लागि गरिने कर्म राजसिक हो।
- *तामसिक कर्म:* परिणाम, विनाश, हिंसा र आफ्ना सामर्थ्यको विचारै नगरी मोहावेशमा गरिने कर्म तामसिक हो।
• **तीन प्रकारका कर्ता:**
- *सात्त्विक कर्ता:* अहङ्कारशून्य, धैर्य र उत्साहले भरिएको, सफलता वा असफलतामा अविचलित रहने व्यक्ति सात्त्विक कर्ता हो।
- *राजसिक कर्ता:* अत्यन्त लोभी, हिंस्रक, अपवित्र, फलको भोको र हर्ष-शोकले छिट्टै प्रभावित हुने व्यक्ति राजसिक कर्ता हो।
- *तामसिक कर्ता:* अनुशासनहीन, अल्छी, घमण्डी, कपटी, अरूको अपमान गर्ने, निराशावादी र आजको काम भोलिलाई सार्ने (दीर्घसूत्री) व्यक्ति तामसिक कर्ता हो।
• **तीन प्रकारको सुख:**
- *सात्त्विक सुख:* सुरुमा विषजस्तै कष्टकर लाग्ने, तर परिणाममा अमृतसमान परमानन्द दिने (यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्), जुन आत्म-बुद्धिको विशुद्ध प्रसादबाट उत्पन्न हुन्छ, त्यो सात्त्विक सुख हो!
- *राजसिक सुख:* इन्द्रिय र विषयको संयोगबाट सुरुमा अमृतझैँ मीठो लाग्ने, तर अन्त्यमा विषजस्तै भयानक दुःख र रोग जन्माउने सुख राजसिक हो।
- *तामसिक सुख:* सुरुदेखि अन्त्यसम्म आत्मालाई मोहमा राख्ने, निद्रा, आलस्य र लापर्बाहीबाट उत्पन्न हुने सुख तामसिक हो।
भगवान्ले उद्घोष गर्नुभयो कि पृथ्वीमा वा स्वर्गका देवताहरूमा यस्तो कुनै पनि प्राणी छैन जो प्रकृतिका यी तीन गुणहरूबाट मुक्त हुन सकोस्।
“जुन सुख सुरुमा विषजस्तै लाग्छ तर परिणाममा अमृतसमान हुन्छ, त्यो आत्मज्ञानको प्रसन्नताबाट उत्पन्न सात्त्विक सुख हो। तर जुन सुख सुरुमा अमृतजस्तै मीठो लाग्छ र परिणाममा विषजस्तै हुन्छ, त्यो राजसिक सुख हो।”
भगवान् श्रीकृष्णले मानव समाजको व्यवस्था र व्यक्तिको आध्यात्मिक प्रगतिको अचूक सेतु सम्झाउनुभयो:
भगवान्ले स्पष्ट गर्नुभयो कि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरूको विभाजन कुनै जन्मगत विशेषाधिकार होइन, बरु मानिसको स्वाभाविक गुण र कर्म (स्वभावप्रभवैर्गुणैः) मा आधारित छ:
• **ब्राह्मणको स्वभाव:** मनको शान्ति (शम), इन्द्रियदमन (दम), तप, पवित्रता, क्षमा, सरलता, ज्ञान, विज्ञान र ईश्वरमा आस्तिकता।
• **क्षत्रियको स्वभाव:** शौर्य, तेज, धैर्य, युद्धमा कुशलता, रणभूमिबाट कहिल्यै नभाग्ने वीरता, दानशीलता र नेतृत्व क्षमता।
• **वैश्यको स्वभाव:** कृषि, गोपालन र व्यापार।
• **शूद्रको स्वभाव:** समाजका सम्पूर्ण अंगहरूको सेवा र शिल्पकार्य।
त्यसपछि भगवान्ले श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च सामाजिक-आध्यात्मिक सूत्र दिनुभयो:
**"यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥"**
"जसबाट सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति भएको छ र जसले यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई व्याप्त गरेको छ, ती परमेश्वरलाई मनुष्यले 'आफ्नो स्वाभाविक कर्तव्य-कर्मरूपी पुष्प' द्वारा पूजा गरेर नै जीवनको परम सिद्धिलाई प्राप्त गर्न सक्दछ!"
अर्जुनलाई आफ्नो क्षत्रिय धर्म सम्झाउँदै श्रीकृष्णले फेरि जोड दिनुभयो—
"श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥"
"राम्रोसँग आचरण गरिएको अर्काको धर्मभन्दा गुणरहित लागे पनि आफ्नै स्वाभाविक धर्म (स्वधर्म) श्रेष्ठ छ! आफ्नो स्वभाव अनुसार निर्धारित कर्तव्य गर्दा मानिसलाई कुनै पाप लाग्दैन। जसरी आगो धुवाँले ढाकिएको हुन्छ, त्यसैगरी संसारका सबै कर्महरूमा केही न केही दोष हुन्छ नै। त्यसैले आफ्नो स्वाभाविक कर्ममा सानोतिनो दोष देखेर त्यसलाई कहिल्यै त्याग्नु हुँदैन!"
“जसबाट सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न हुन्छन् र जसले यो जगत व्याप्त छ, उनै परमेश्वरलाई आफ्नो स्वाभाविक कर्मद्वारा पूजा गरेर मनुष्यले परम सिद्धि प्राप्त गर्दछ। राम्रोसँग गरिएको परधर्मभन्दा आफ्नै स्वधर्म श्रेष्ठ छ; स्वभाव अनुसारको कर्म गर्दा पाप लाग्दैन।”
भगवान् श्रीकृष्णले निष्काम कर्मयोगबाट सुरु भएको यात्रा कसरी सर्वोच्च ज्ञान र भक्तिको शिखरमा पुग्छ भन्ने मार्गचित्र प्रस्तुत गर्नुभयो:
जब मनुष्य अनासक्त बुद्धि भएर, जितेन्द्रिय बन्दछ र आफ्ना सम्पूर्ण वासनाहरू त्यागिदिन्छ, तब उसले संन्यासद्वारा 'परम नैष्कर्म्यसिद्धि' (कर्मको बन्धनबाट पूर्ण मुक्ति) प्राप्त गर्दछ।
ब्रह्मभाव प्राप्त गर्ने साधक कस्तो हुन्छ?
ऊ एकान्त र पवित्र स्थानमा बस्छ, थोरै र सात्त्विक भोजन गर्छ, आफ्नो वाणी, शरीर र मनलाई वशमा राख्छ, निरन्तर ध्यानयोगमा लीन रहन्छ, अहङ्कार, बल, घमण्ड, काम, क्रोध र संग्रहलाई जरैदेखि फालेर परम शान्त बन्दछ।
त्यसपछि के हुन्छ?
"ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥"
"परब्रह्ममा लीन भएको त्यो परम प्रसन्नचित्त महापुरुष न कसैका लागि शोक गर्दछ, न केही पाउन चाहना गर्दछ! सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समभाव राख्दै उसले मेरो 'पराभक्ति' (सर्वोच्च प्रेमाभक्ति) प्राप्त गर्दछ।"
अनि भक्तिको अन्तिम फल प्रकट गर्दै भगवान्ले भन्नुभयो—
"भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥"
"त्यस अनन्य पराभक्तिद्वारा मात्र उसले म वास्तवमा को हुँ, कत्रो छु र कस्तो छु भन्ने कुरा तत्त्वतः जान्दछ। र मलाई तत्त्वतः जानिसकेपछि ऊ तत्काल मभित्र प्रविष्ट हुन्छ (मसँग एकाकार भई मोक्ष प्राप्त गर्दछ)!"
त्यसैले भगवान्ले अर्जुनलाई स्नेहपूर्वक भन्नुभयो—
"हे अर्जुन! तिमी आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू मनैदेखि मलाई अर्पण गर, मलाई नै जीवनको परम लक्ष्य मान, समत्व बुद्धिको आश्रय लेउ र सधैँ ममा चित्त लगाऊ। यदि तिमी ममा चित्त लगाउनेछौ भने मेरो कृपाले संसारका सम्पूर्ण विघ्न-बाधाहरू सहजै पार गर्नेछौ। तर यदि अहङ्कारवश भएर मेरो वचन सुन्दैनौ भने तिम्रो विनाश हुनेछ!"
“ब्रह्मभावमा स्थित प्रसन्नचित्त साधक न शोक गर्छ, न कामना गर्छ; सबै प्राणीप्रति समभाव राख्दै उसले मेरो सर्वोच्च पराभक्ति प्राप्त गर्दछ। त्यस भक्तिद्वारा उसले मलाई तत्त्वतः जान्दछ र मलाई जानेर तत्काल ममा नै प्रविष्ट हुन्छ।”
"सर्वधर्मान्परित्यज्य" – चरमोपदेश र अर्जुनको मोहभङ्ग
अब कुरुक्षेत्रको त्यो धर्म-संवाद आफ्नो सर्वोच्च चरमोत्कर्षमा पुग्यो।
भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको मनको भित्री संकोच हटाउँदै भन्नुभयो—
"हे अर्जुन! यदि तिमी अहङ्कारको वशमा परेर 'म युद्ध गर्दिनँ' भन्ने सोचिरहेका छौ भने, तिम्रो यो निर्णय सर्वथा व्यर्थ छ! किनकि तिम्रो क्षत्रिय स्वभावले तिमीलाई बलजफ्ती युद्धमा प्रवृत्त गराइछाड्नेछ।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥
परमेश्वर सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा विराजमान हुनुहुन्छ र आफ्नो मायाद्वारा यन्त्रमा चढेका पुतलीझैँ सबैलाई घुमाइरहनुभएको छ। त्यसैले हे भारत! तिमी आफ्नो सम्पूर्ण भावले उनै परमेश्वरको शरणमा जाऊ! उहाँकै कृपाले तिमीले परम शान्ति र सनातन परम धाम प्राप्त गर्नेछौ।"
त्यसपछि भगवान्ले अर्जुनको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै भन्नुभयो—
"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥"
"यसरी मैले तिमीलाई गोपनीयभन्दा पनि अति गोपनीय रहस्यमय ज्ञान सुनाएँ। अब यस सम्पूर्ण ज्ञानलाई पूर्ण रूपमा विचार गर, र तिम्रो जस्तो इच्छा छ, त्यस्तै गर (यथेच्छसि तथा कुरु)!"
तर भगवान्को अगाध प्रेम यतिमै रोकिएन। अर्जुनप्रति溢िएको अनन्त वात्सल्यले गर्दा भगवान्ले श्रीमद्भगवद्गीताको परम रहस्यमय "चरम श्लोक" (महामन्त्र) घोषणा गर्नुभयो:
"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥
**सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥**"
"हे अर्जुन! तिम्रो मन ममा लगाऊ, मेरो भक्त बन, मेरो पूजा गर र मलाई प्रणाम गर। तिमी मलाई नै प्राप्त गर्नेछौ, यो म तिमीसँग सत्य प्रतिज्ञा गर्दछु, किनकि तिमी मेरो अत्यन्त प्रिय सखा हौ!
सम्पूर्ण धर्महरू, विधिनिषेधहरू र आश्रयहरूलाई त्यागेर केवल म एकमात्र परमेश्वरको शरणमा आऊ! म तिमीलाई सम्पूर्ण पापहरू र बन्धनहरूबाट मुक्त गरिदिनेछु, तिमी कुनै शोक नगर!"
भगवान्को यो परम अभयवाणी सुनेर कुरुक्षेत्रको आकाश स्तब्ध भयो।
तब भगवान्ले अर्जुनको अनुहार हेर्दै सोध्नुभयो—
"हे पार्थ! के तिमीले यो मेरो वचन एकाग्र चित्तले सुन्यौ? हे धनञ्जय! के तिम्रो अज्ञानबाट उत्पन्न भएको मोह नष्ट भयो?"
तब अर्जुनले आफ्नो कम्पन थामे। आँखाबाट बगेको विषादको आँसु अब कृतज्ञताको आनन्दाश्रुमा परिणत भइसकेको थियो। अर्जुनले आफ्नो गाण्डीव धनुष दृढतापूर्वक समाते, रथमा सीधा उभिए र हात जोडेर सिंहगर्जना गरे:
**"नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥"**
"हे अच्युत! तपाईंको कृपाले मेरो सम्पूर्ण मोह नष्ट भइसकेको छ! मैले आफ्नो वास्तविक स्वरूपको स्मृति (आत्मबोध) पुनः प्राप्त गरेको छु! मेरो मनका सम्पूर्ण संशय र द्विविधाहरू पूर्ण रूपमा मेटिएका छन्। म अब कर्तव्यको मार्गमा दृढ भएर उभिएको छु, र तपाईंको आज्ञाको पूर्ण पालना गर्नेछु (करिष्ये वचनं तव)!"
हस्तिनापुरमा बसेर यो सम्पूर्ण संवाद देखिरहनुभएका सञ्जयले रोमाञ्चित हुँदै राजा धृतराष्ट्रलाई अन्तिम श्लोक सुनाउनुभयो—
"हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्ण र महात्मा अर्जुनको यो अद्भुत, रोमाञ्चकारी संवाद सम्झी-सम्झी म बारम्बार हर्षित भइरहेको छु। र हरिको त्यो परम आश्चर्यमय विश्वरूप सम्झेर म घरीघरी विस्मित र आनन्दित भइरहेको छु!"
र सञ्जयले सम्पूर्ण महाभारत र गीताको अन्तिम अकाट्य सत्य घोषणा गर्नुभयो:
**"यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥"**
"जहाँ योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ र जहाँ गाण्डीव धनुर्धारी अर्जुन छन्— त्यहाँ नै निश्चित रूपमा श्री (लक्ष्मी/ऐश्वर्य), विजय, अलौकिक विभूति र अचल नीति रहन्छ; यो मेरो अटल विश्वास हो!"
“भगवान्: "सबै धर्महरू त्यागेर केवल मेरो एकमात्र शरणमा आऊ; म तिमीलाई सबै पापहरूबाट मुक्त गरिदिनेछु, शोक नगर।"
अर्जुन: "हे अच्युत! तपाईंको कृपाले मेरो मोह नष्ट भयो, मैले स्मृति पाएँ। म संशयरहित भएर स्थित छु, म तपाईंको आज्ञा पालना गर्नेछु!"”
अध्याय 18 को दार्शनिक सार र सन्देश
मोक्षसंन्यासयोग श्रीमद्भगवद्गीताको महामुकुट हो। यसले कर्मको त्याग होइन, तर कर्मफल र अहङ्कारको त्याग नै सच्चा संन्यास हो भन्ने पुष्टि गर्छ। जब मनुष्यले आफ्नो स्वधर्मलाई ईश्वरको पूजा सम्झेर गर्दछ र अन्त्यमा "सर्वधर्मान्परित्यज्य" को भावले आफूलाई पूर्ण रूपमा परमात्मामा समर्पित गर्दछ, तब उसको सम्पूर्ण अज्ञान, विषाद र दुर्बलता नष्ट हुन्छ। अर्जुनको "करिष्ये वचनं तव" नै प्रत्येक कर्मयोगीको जीवन-सङ्कल्प हो— जहाँ श्रीकृष्णको दिव्य मार्गदर्शन र मनुष्यको पुरुषार्थ मिल्दछ, त्यहाँ विजय र धर्म निश्चित हुन्छ।