अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

श्रीमद्भगवद्गीताको यो अठारौं अध्याय 'मोक्षसंन्यासयोग' सम्पूर्ण गीताको महामुकुट (Grand Finale) हो। यहाँ सम्पूर्ण गीताका १७ वटा अध्यायहरूका ज्ञान, कर्म र भक्तिका उपदेशहरूको महा-समन्वय गरिएको छ। अर्जुनले गीताको पाँचौं अध्यायको सुरुमा पनि संन्यास र कर्मयोगको प्रश्न सोधेका थिए। यहाँ अठारौं अध्यायमा अर्जुनले अन्तिम निष्कर्ष खोज्दै सोध्छन्: "हे केशी-निषूदन श्रीकृष्ण! 'संन्यास' र 'त्याग'— यी दुवै शब्द सुन्दा उस्तै लाग्छन्। के संन्यास भनेको कर्म नै छोडेर जङ्गल भाग्नु हो? वा कर्म गर्दै त्यसको फल त्याग्नु त्याग हो? यी दुई बीचको वास्तविक दार्शनिक र व्यावहारिक भिन्नता के हो, मलाई प्रस्ट सम्झाइदिनुहोस्।" अर्जुनले यहाँ श्रीकृष्णलाई 'केशी-निषूदन' भनेका छन्— जसरी श्रीकृष्णले घोडाको रूप धारण गरी आएको 'केशी' नामक भयानक असुरको संहार गर्नुभएको थियो, त्यसैगरी अर्जुनको मनमा आएको संशय रूपी असुरलाई पनि बध गरिदिनुहोस् भन्ने प्रार्थना गर्दछन्।

आधुनिक जीवनमा हामी पनि यो द्वन्द्वमा फस्छौं: - "मलाई यो अफिस, यो व्यापार र पारिवारिक जिम्मेवारीबाट दिक्क लाग्यो, म सबथोक छोडेर सन्यासी बन्छु वा कतै टाढा भाग्छु!" 1. अर्जुनको प्रश्नको महत्त्व: - के बाहिरी काम छोड्नु नै मुक्ति हो? - कि मनभित्रको स्वार्थ, आसक्ति र अपेक्षालाई त्याग्नु वास्तविक संन्यास हो? 2. श्रीकृष्णले यस अध्यायमा स्पष्ट पार्नुहुनेछ कि पलायनवाद (Escapism) धर्म होइन; संसारमा डटेर कर्म गर्दै मनलाई अनासक्त राख्नु नै जीवनको सर्वोच्च कला हो।