अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

अर्जुनले युद्धको मैदानमा सोचेका थिए: "मैले बाण हानेर भीष्म र द्रोणलाई मारे भने म एक्लै यस महापापको भागीदार बन्नेछु।" अर्जुन आफूलाई नै सबै कर्मको एकमात्र कर्ता मानिरहेका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ सांख्य दर्शनको रहस्य खोल्दै अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि कुनै पनि कर्म एउटा व्यक्तिले एक्लै गर्दैन। संसारको जुनसुकै कार्य सम्पन्न हुन पाँचवटा कारक तत्त्वहरू एकसाथ क्रियाशील हुनुपर्छ। त्यसैले आफूलाई मात्र कर्ता सम्झेर शोक गर्नु अज्ञान हो।

१. आधुनिक व्यवस्थापन र मनोविज्ञानमा यसलाई 'Complex System of Action' भनिन्छ: - कुनै पनि सफलता वा असफलता एउटा मात्र व्यक्तिको कारणले हुँदैन। - त्यसमा वातावरण, स्रोत, साधन, सामूहिक प्रयास र अदृश्य परिस्थितिहरूको भूमिका हुन्छ। २. जब मानिसले सोच्छ— "यो सबै मैले मात्र गरेको हुँ", तब सफलतामा अहंकार र असफलतामा चरम डिप्रेसन आउँछ। ३. कर्मका पाँच घटकलाई बुझ्दा मानिस विनम्र र यथार्थवादी बन्दछ।