अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

यस श्लोकबाट श्रीकृष्णले गुणहरूको बन्धनबाट पूर्ण मुक्तिको सर्वोच्च रहस्य सुरु गर्नुभएको छ। अर्जुनले सोचेका थिए: "मैले बाण चलाउँदा म हत्यारा बन्छु।" श्रीकृष्ण अर्जुनको यो भ्रम तोड्दै भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! ध्यान दिएर हेर— यो शरीर, यो हात, यो गाण्डीव धनुष, मनको उत्साह वा उदासी— यी सबै त प्रकृतिका गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) का खेल हुन्। प्रकृतिको नियमअनुसार गुणहरू नै गुणहरूमा खेलिरहेका छन् (गुणा गुणेषु वर्तन्ते)। तिम्रो वास्तविक आत्मा यी कुनै पनि गुणको अंश होइन; त्यो त यी सबैलाई हेर्ने अनन्त, निर्लेप साक्षी हो। जब तिमीले बुझ्नेछौ कि गुणहरूले नै काम गरिरहेका छन् र तिमी ती गुणहरूभन्दा परको दिव्य सत्ता हौ, तब तिमी तत्काल मेरा परमात्मा-भावमा लीन हुनेछौ।" यो वेदान्त दर्शनको शिखर हो।

हाम्रो जीवनमा दुईवटा चरम मनोवैज्ञानिक समस्याहरू छन्: 1. अति-गर्व: जब केही राम्रो हुन्छ, हामी भन्छौं— "यो मैले गरें, म कति महान् छु!" (रजोगुणको दम्भ)। 2. चरम हीनताबोध वा अपराधबोध (Guilt): जब केही नराम्रो हुन्छ, हामी आफैंलाई धिक्कार्छौं— "म कति नराम्रो, म असफल भएँ!" (तमोगुणको पतन)। गीताको समाधान: - गहिरिएर हेर्नुहोस्: शरीरका हर्मोन, मनका वृत्तिहरू र प्रकृतिका गुणहरूले परिस्थितिअनुसार क्रिया गरिरहेका थिए। - जब तपाईंले आफूलाई 'कर्ता' को ठाउँबाट हटाएर 'साक्षी' को ठाउँमा राख्नुहुन्छ, तब न त सफलताको घमण्ड रहन्छ, न त विफलताको घाउ। - तपाईं तत्काल शान्त, शुद्ध र परमात्मासँग जोडिनुहुन्छ।