अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

तेह्रौं अध्यायमा श्रीकृष्णले क्षेत्र (प्रकृति/शरीर) र क्षेत्रज्ञ (आत्मा) को दार्शनिक विवेक सम्झाउनुभयो। तर अर्जुनको मनमा एउटा व्यावहारिक प्रश्न उठिरहेको थियो— "यदि आत्मा विशुद्ध र असङ्ग छ भने, त्यो यस शरीरको बन्धनमा किन र कसरी जकडिन पुग्यो? हाम्रो मनमा कहिले शान्ति, कहिले तीव्र आकाङ्क्षा र कहिले अल्छीपना वा डिप्रेसन किन आउँछ?" यस चौधौं अध्यायमा श्रीकृष्ण त्यस मनोवैज्ञानिक र ब्रह्माण्डीय बन्धनको भित्री रहस्य खोल्न लाग्नुभएको छ। श्रीकृष्ण यहाँ भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! म तिमीलाई यस्तो ज्ञान दिन गइरहेको छु, जुन केवल बौद्धिक तर्क होइन, जीवनलाई रूपान्तरण गर्ने 'परम ज्ञान' हो। यो त्यही ज्ञान हो जसको साक्षात्कार गरेर व्यास, वसिष्ठ, जनक जस्ता परम ऋषिहरूले संसारको कोलाहलमा रहेर पनि शाश्वत शान्ति र मोक्ष प्राप्त गरे।" यसले अर्जुनको ध्यानलाई पूर्ण एकाग्र बनाउँछ।

आजको आधुनिक युगमा हामी सूचना (Information) को बाढीमा बाँचिरहेका छौं। गुगल, पुस्तक र इन्टरनेटमा विज्ञान, प्रविधि र व्यवसायसम्बन्धी लाखौं ज्ञानहरू उपलब्ध छन्। तर के त्यो ज्ञानले हाम्रो मनको अशान्ति, भय, तनाव र डिप्रेसनलाई हटाउन सकेको छ? अहँ, सकेको छैन! 1. सांसारिक ज्ञान: यसले हामीलाई बाहिरी प्रकृतिका नियमहरू सिकाउँछ, पैसा कमाउन र प्रविधि चलाउन सिकाउँछ। तर यसले हाम्रो आफ्नै मनको खेल बुझाउन सक्दैन। 2. भगवद्गीताको परम ज्ञान: - यसले मानिसलाई आफ्नै मनका तीनवटा अदृश्य डोरीहरू— सत्त्व (सुख/ज्ञानको तृष्णा), रज (दौडधुप/वासना) र तम (आलस्य/भ्रम) को पहिचान गराउँछ। - जब तपाईंले आफ्नो मनलाई चलाउने यी तीन अदृश्य शक्तिहरूलाई चिन्नुहुन्छ, तब तपाईं मनको दास होइन, मालिक बन्नुहुन्छ।