अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

वैदिक दर्शनमा मुक्तिका चार प्रकार मानिन्छन्: सालोक्य (ईश्वरको लोकमा वास), सामीप्य (ईश्वरको नजिक रहनु), सारूप्य (ईश्वर जस्तै दिव्य रूप पाउनु), र 'साधर्म्य' वा सायुज्य (ईश्वरको दिव्य स्वभाव र चेतनासँग अभिन्न हुनु)। यहाँ श्रीकृष्णले 'मम साधर्म्यमागताः' भनेर सबैभन्दा उच्च कोटिको मुक्तिको वर्णन गर्नुभएको छ। कुरुक्षेत्रमा अर्जुन जन्म, मृत्यु, वंशको विनाश र कुलको क्षय देखेर काँपिरहेका थिए। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे पार्थ! जसले प्रकृतिका यी तीन गुणहरूको खेललाई बुझेर पार गर्छ, ऊ मेरो नै दिव्य स्वरूप बन्दछ। ब्रह्माण्डमा नयाँ सृष्टि सुरु हुँदा पनि उसले जन्मको कष्ट भोग्नुपर्दैन, र सारा ब्रह्माण्ड खरानी भएर प्रलय हुँदा पनि उसको शान्तिमा एक रत्ति खत लाग्दैन। ऊ काल र प्रकृतिको नियन्त्रणभन्दा सधैंका लागि माथि उठ्छ।" यो आश्वासनले अर्जुनलाई नश्वर संसारभन्दा परको अमर स्थितिको बोध गराउँछ।

हाम्रो मानसिक जीवनमा पनि हरेक दिन एउटा सानो 'सृष्टि' र 'प्रलय' भइरहन्छ: - जब कुनै राम्रो अवसर वा प्रशंसा मिल्छ (सृष्टि), हामी हौसिन्छौं। - जब कुनै असफलता वा अपमान आइपर्छ (प्रलय), हामी डिप्रेसन र छटपटीमा डुब्छौं। 1. साधर्म्यको अर्थ: - जब तपाईं ईश्वरको स्वभावसँग जोडिनुहुन्छ— जो सधैं शान्त, साक्षी र आनन्दमय छ— तब बाहिरी परिस्थितिहरूले तपाईंको भित्री शान्ति भत्काउन सक्दैनन्। 2. मनोवैज्ञानिक स्थिरता: - व्यापारमा नाफा हुनु 'सृष्टि' हो, घाटा हुनु 'प्रलय' हो। - सम्बन्ध जोडिनु 'सृष्टि' हो, टुट्नु 'प्रलय' हो। - जो मानिस प्रकृतिका नियमहरूलाई बुझेर आत्म-भावमा स्थित हुन्छ, ऊ न त नयाँ सुरुवाती घमण्डमा उफ्रिन्छ, न त क्षति हुँदा शोकमा रुन्छ। ऊ पर्वतझैं अटल रहन्छ।