अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

श्रीमद्भगवद्गीताका १८ अध्यायहरूलाई तीन प्रमुख षट्क (६-६ अध्यायका समूह) मा बाँडिएको छ: १. कर्म षट्क (अध्याय १-६): 'त्वम्' पद अर्थात् जीव र उसको कर्तव्यको विश्लेषण। २. भक्ति षट्क (अध्याय ७-१२): 'तत्' पद अर्थात् ईश्वरको ऐश्वर्य, रूप र उपासनाको महिमा। ३. ज्ञान षट्क (अध्याय १३-१८): 'असि' पद अर्थात् जीव, जगत् र ब्रह्मको यथार्थ सम्बन्ध र अन्तिम मुक्ति। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा उभिएर श्रीकृष्णले अब अर्जुनलाई बाह्य हतियार र शरीरभन्दा धेरै परको यथार्थमा लैजानुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ— यो शरीर एउटा खेत (क्षेत्र) हो। खेतमा जस्तो बीउ छर्‍यो, उस्तै बाली फल्छ। तर खेत आफैँले आफूलाई जान्दैन; खेतलाई जान्ने र खेती गर्ने किसान (क्षेत्रज्ञ) छुट्टै हुन्छ। त्यसैगरी यो हाडछाला, मन र बुद्धिको शरीर 'दृश्य' (Object) हो, र यसलाई जान्ने तिम्रो भित्री आत्मा 'द्रष्टा' (Subject) हो।

हाम्रो जीवनको ९९% दुःख, भय र अशान्तिको मूल कारण नै यो भ्रम हो कि हामी आफूलाई 'क्षेत्र' (शरीर र मन) ठान्छौं: - जब शरीर बिरामी हुन्छ, हामी भन्छौं: "म बिरामी भएँ।" - जब मन उदास हुन्छ, हामी भन्छौं: "म डिप्रेसनमा छु।" - तर सूक्ष्म रूपले विचार गर्नुहोस्: जसरी तपाईंले आफ्नो घर, लुगा वा मोबाइललाई "यो मेरो हो" भन्नुहुन्छ र आफूलाई ती वस्तुभन्दा अलग जान्नुहुन्छ, त्यसरी नै यो शरीर, इन्द्रिय र मन पनि तपाईंका हुन्, तपाईं स्वयं ती होइनन्! - तपाईं त ती सबैलाई जान्ने पवित्र साक्षी चेतना 'क्षेत्रज्ञ' हुनुहुन्छ। - जसै तपाईंले आफूलाई शरीर र विचारबाट अलग गरेर साक्षीको स्थानमा राख्नुहुन्छ, तब मृत्युको भय, शारीरिक पीडा र मानसिक तनावले तपाईंलाई कहिल्यै छुन सक्दैन।