अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

यो श्लोक उपनिषद् र वेदान्त दर्शनको सबैभन्दा क्रान्तिकारी महावाक्यमध्ये एक हो। पहिलो श्लोकमा भगवान्ले भन्नुभयो कि शरीर क्षेत्र हो र आत्मा क्षेत्रज्ञ हो। तर यहाँ दोस्रो श्लोकमा श्रीकृष्णले अझ ठूलो रहस्य खोल्नुभयो— "हे अर्जुन! तिमी सोच्दैछौ होला कि तिम्रो शरीरभित्र एउटा छुट्टै क्षेत्रज्ञ छ र अरूको शरीरभित्र अर्कै छुट्टै क्षेत्रज्ञ छ। तर सत्य के हो भने, संसारका सम्पूर्ण शरीरहरूभित्र जुन जान्ने र अनुभव गर्ने चेतना छ, त्यो मूलतः म परमात्मा नै हुँ ('क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु')।" जसरी एउटै आकाश हजारौं घैंटोहरूमा 'घटाकाश' बनेर छुट्टाछुट्टै देखिए पनि घैंटो फुटेपछि एउटै महा-आकाश हुन्छ, त्यसरी नै सम्पूर्ण प्राणीहरूमा एउटै परम चेतना प्रकाशित भइरहेको छ।

संसारमा मानिसहरू इन्जिनियरिङ, चिकित्सा, व्यवस्थापन, विज्ञान, राजनीति र कलाका हजारौं विद्याहरू सिक्छन्: - ती सबै सांसारिक सीपहरू पेट पाल्न र समाज चलाउन आवश्यक छन्, तर गीता भन्छ— ती केवल 'जानकारी' (Information) हुन्, वास्तविक 'ज्ञान' (Wisdom) होइनन्। - साँचो ज्ञान के हो? 'क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानम्'— जड (Matter) र चेतन (Spirit) लाई छुट्ट्याउन सक्ने विवेक! - "यो शरीर, मन र संसार म होइन; म त ती सबैलाई जान्ने अविनाशी ईश्वरीय चेतना हुँ"— यो एउटा यथार्थ जसले बुझ्यो, उसले जीवनका सम्पूर्ण रहस्यहरू बुझ्यो। - सबै प्राणीमा त्यही एउटै ईश्वरीय चेतना छ भनी देख्ने मानिसले कहिल्यै कसैसँग भेदभाव वा घृणा गर्न सक्दैन।