अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ कुनै अन्धविश्वास वा काल्पनिक कुरा प्रस्तुत गर्नुभएको छैन। यो एक पूर्ण वैज्ञानिक र दार्शनिक अनुसन्धान (Scientific Methodology) को रूपरेखा हो: १. क्षेत्रको स्वरूप (यच्च यादृक्च): शरीर र दृश्य प्रकृति के-के मिलेर बनेको छ? २. क्षेत्रका परिवर्तनहरू (यद्विकारि): यसमा इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख आदि विकार कसरी उठ्छन्? ३. क्षेत्रको उत्पत्ति (यतश्च यत्): प्रकृतिबाट यो संसार कसरी प्रस्फुटित हुन्छ? ४. क्षेत्रज्ञको पहिचान (स च यः): यो सबैलाई अवलोकन गर्ने अन्तरात्मा को हो? ५. क्षेत्रज्ञको प्रभाव (यत्प्रभावश्च): त्यस आत्माको शक्ति र सर्वव्यापकता कस्तो छ? यो अध्याय अध्यात्मको प्रयोगशाला हो।

हामी बाहिरी संसारका वस्तुहरूको अनुसन्धान गर्न वैज्ञानिक बन्छौं: - तर के हामीले कहिल्यै आफ्नै भित्री यन्त्र— यो शरीर, यो मन, यी भावनाहरू— को निष्पक्ष अनुसन्धान गरेका छौं? - जब मनमा रिस वा लोभ उठ्छ, त्यो कहाँबाट आयो? त्यो के हो? के म त्यो रिस हुँ कि म त्यो रिसलाई हेर्ने साक्षी हुँ? - श्रीकृष्णको यो रूपरेखाले हामीलाई आफ्नै जीवनको अनुसन्धानकर्ता बन्न प्रेरित गर्छ। - जब तपाईं आफ्ना विचार र विकारहरूलाई तटस्थ भएर अवलोकन गर्न थाल्नुहुन्छ, तब ती विकारहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।