अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ अनादि कालदेखि चल्दै आएको सृष्टिको मूल इन्जिन— प्रकृति र पुरुषको सम्बन्ध खोल्नुभएको छ। प्रकृति भनेको जड पदार्थ (Matter/Energy) हो, र पुरुष भनेको चेतन आत्मा (Consciousness) हो। यी दुवै अनादि हुन्, अर्थात् यिनको कुनै सुरुवातको मिति छैन। तर मुख्य कुरा के हो भने— शरीरमा जति पनि परिवर्तन आउँछन् (रोग, बुढ्यौली, जन्म, मृत्यु) र मनमा जति पनि भावना आउँछन् (सुख, दुःख, काम, क्रोध)— ती सबै प्रकृतिका तीन गुणबाट उत्पन्न भएका हुन्; चेतन पुरुष (आत्मा) मा कुनै विकार हुँदैन।

हामी किन दुःखी हुन्छौं? - किनभने हामी प्रकृतिका विकारहरू (मनको अशान्ति, शरीरको रोग) लाई 'मेरो आफ्नै स्वरूप' ठान्छौं। - तर गीता भन्छ— प्रकृति केवल एउटा रंगमञ्च हो जहाँ सत्त्व, रज र तमका तीन गुणहरू नाच्छन्। - तपाईं त्यो नाच होइन, तपाईं त त्यो नाचलाई हेर्ने शान्त दर्शक (पुरुष) हुनुहुन्छ। - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि रिस, लोभ वा चिन्ता प्रकृतिको गुण हो, मेरो आत्मा त सधैं शुद्ध र मुक्त छ— तब तपाईंको मन तुरुन्तै शान्त हुन्छ।