अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

यो श्लोक कर्मसिद्धान्तको गहिरो रहस्य हो। हात, खुट्टा, आँखा, दिमागले काम गर्छ— यी सबै प्रकृतिका अङ्ग हुन्। त्यसैले शरीरको कुनै पनि कर्मको वास्तविक कर्ता प्रकृति नै हो। तर जब त्यो कर्मबाट सुख वा दुःख उत्पन्न हुन्छ, त्यसलाई अनुभव कसले गर्छ? त्यो चेतन पुरुष (जीवात्मा) ले गर्दछ; किनभने जड प्रकृतिले त सुख-दुःख अनुभव गर्नै सक्दैन। तर जबसम्म पुरुषले आफूलाई प्रकृतिको मालिक वा कर्ता ठान्छ, तबसम्म ऊ सुख र दुःखको बन्धनमा फसिरहन्छ।

हाम्रो जीवनको मुख्य समस्या नै यही हो: - काम शरीर र इन्द्रियहरूले गर्छन्, तर त्यसको श्रेय वा दोष अहंकारले लिन्छ: "मैले गरेँ!" - र त्यसपछि सुख र दुःखको पीडा भोग्न आत्मा बस्छ। - जब मानिसले बुझ्छ कि कार्य र करणहरू केवल प्रकृतिको मेसिनरी हुन्, तब उसले कर्मको कर्तापन प्रकृतिको काँधमा छाडिदिन्छ। - तब ऊ सुख र दुःखको भोक्ता बन्न छाडेर केवल शान्त साक्षी बन्दछ। - साक्षी बन्नासाथ दुःखको बन्धन सधैंका लागि समाप्त हुन्छ।