0%
Chapter 13 • Verse 21

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

कथा मोड (Story)
श्रीभगवानुवाच

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।

कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥ २१॥

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्रकृतिमा स्थित भएको (शरीरसँग आफूलाई एउटै मान्ने) जीवात्माले नै प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका सुख-दुःखादि गुणहरूलाई भोग्दछ; र ती गुणहरूसँगको आसक्ति (सङ्गत) नै यस जीवात्माले असल वा खराब योनिहरूमा बारम्बार जन्म लिनुको मुख्य कारण हो।

महाभारतको परिस्थिति

पुनर्जन्मको मूल रहस्य: गुणहरूको आसक्ति नै बन्धनको डोरी

श्रीकृष्णले यहाँ जन्म-मरण र पुनर्जन्मको सम्पूर्ण विज्ञान एउटै श्लोकमा प्रस्ट्याइदिनुभएको छ। आत्मा स्वयं न कहिल्यै जन्मन्छ, न मर्छ; त्यो त शुद्ध, निर्विकार र अमर छ। तर जब त्यो आत्मा शरीररूपी प्रकृतिमा बसेर "म नै यो शरीर हुँ" भन्ने भ्रममा पर्छ, तब ऊ प्रकृतिका गुणहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह) सँग टाँसिन्छ। जस्तो गुणसँग मानिसको मन टाँसिन्छ, मृत्युको समयमा त्यस्तै संस्कार बन्दछ। सत्त्वगुणसँग टाँसिए उच्च योनि, रजोगुणसँग टाँसिए मनुष्य योनि, र तमोगुणसँग टाँसिए पशु-पक्षी आदि नीच योनिमा जन्म हुन्छ ('कारणं गुणसङ्गोऽस्य')। आसक्ति नै बन्धनको बीउ हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बन्धन र मुक्तिको चाबी (Breaking Free from Conditioned Attachments)

हामी आफ्नो भाग्य वा परिस्थितिलाई दोष दिन्छौं: - तर गीता भन्छ— तपाईंको जन्म, परिस्थिति र दुःखको जिम्मेवार कुनै अरू छैन; तपाईंकै 'गुण-सङ्ग' (आसक्ति) यसको कारण हो। - यदि तपाईंले मनमा नकारात्मकता, ईर्ष्या र आलस्य (तमस्) पाल्नुभयो भने तपाईंको जीवन नर्क बन्छ। - यदि तपाईंले लोभ र तृष्णा (रजस्) पाल्नुभयो भने अशान्ति मिल्छ। - र यदि तपाईंले यी तीनै गुणहरूबाट माथि उठेर साक्षी आत्मासँग नाता जोड्नुभयो भने तपाईं यसै क्षण मुक्त हुनुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) सँग अत्यधिक टाँसिन छाड्नुहोस्; अनासक्त साक्षी बनेर जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त हुनुहोस्।