अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ जन्म-मरण र पुनर्जन्मको सम्पूर्ण विज्ञान एउटै श्लोकमा प्रस्ट्याइदिनुभएको छ। आत्मा स्वयं न कहिल्यै जन्मन्छ, न मर्छ; त्यो त शुद्ध, निर्विकार र अमर छ। तर जब त्यो आत्मा शरीररूपी प्रकृतिमा बसेर "म नै यो शरीर हुँ" भन्ने भ्रममा पर्छ, तब ऊ प्रकृतिका गुणहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह) सँग टाँसिन्छ। जस्तो गुणसँग मानिसको मन टाँसिन्छ, मृत्युको समयमा त्यस्तै संस्कार बन्दछ। सत्त्वगुणसँग टाँसिए उच्च योनि, रजोगुणसँग टाँसिए मनुष्य योनि, र तमोगुणसँग टाँसिए पशु-पक्षी आदि नीच योनिमा जन्म हुन्छ ('कारणं गुणसङ्गोऽस्य')। आसक्ति नै बन्धनको बीउ हो।

हामी आफ्नो भाग्य वा परिस्थितिलाई दोष दिन्छौं: - तर गीता भन्छ— तपाईंको जन्म, परिस्थिति र दुःखको जिम्मेवार कुनै अरू छैन; तपाईंकै 'गुण-सङ्ग' (आसक्ति) यसको कारण हो। - यदि तपाईंले मनमा नकारात्मकता, ईर्ष्या र आलस्य (तमस्) पाल्नुभयो भने तपाईंको जीवन नर्क बन्छ। - यदि तपाईंले लोभ र तृष्णा (रजस्) पाल्नुभयो भने अशान्ति मिल्छ। - र यदि तपाईंले यी तीनै गुणहरूबाट माथि उठेर साक्षी आत्मासँग नाता जोड्नुभयो भने तपाईं यसै क्षण मुक्त हुनुहुन्छ।