परमेश्वरको अनन्त, विराट् र प्रलयङ्कर विश्वरूपको अलौकिक प्रत्यक्ष दर्शन र महाकालको उद्घोष
The Vision of the Universal Cosmic Form & Mahakala
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
कुरुक्षेत्रको धर्मक्षेत्रमा दशौँ अध्यायको विभूतियोग सुनेपछि अर्जुनको अज्ञान र संशय समूल नष्ट भइसकेको छ। भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आफ्नै एउटा सानो अंशमा धारण भएको बताउनुभएपछि अर्जुनको हृदयमा भगवान्को त्यो चराचर जगतलाई समेट्ने साक्षात् "ऐश्वर रूप" आफ्नै आँखाले प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने तीव्र तृष्णा जाग्दछ। भगवान्ले अर्जुनको प्रार्थना स्वीकार गरी उसलाई अलौकिक "दिव्य चक्षु" प्रदान गरेर आफ्नो अनन्त विश्वरूप प्रकट गर्नुहुन्छ।
भगवान् श्रीकृष्णको मुखारविन्दबाट आत्मज्ञान, अध्यात्म र अनन्त विभूतिहरूको महिमा सुनेर अर्जुन परम कृतार्थ भएका थिए।
अर्जुनले दुवै हात जोडेर गद्गद कण्ठले भन्नुभयो— "हे माधव! ममाथि परम अनुकम्पा गरेर तपाईंले जुन परम गोपनीय अध्यात्म विषयक रहस्य मलाई सुनाउनुभयो, त्यसले मेरो सम्पूर्ण मोह र अज्ञान नष्ट गरिदिएको छ। सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूको उत्पत्ति र प्रलय कसरी तपाईंबाटै हुन्छ र तपाईंको अव्यय महिमा कस्तो छ भन्ने कुरा मैले विस्तारपूर्वक श्रवण गरेँ। हे पुरुषोत्तम! तपाईंले आफ्ना बारेमा जस्तो वर्णन गर्नुभयो, म आज तपाईंको त्यही परम ऐश्वर्यमय दिव्य रूप (ऐश्वरं रूपम्) लाई आफ्नै आँखाले प्रत्यक्ष देख्न चाहन्छु! हे प्रभो! यदि म मरणशील प्राणीले तपाईंको त्यो अलौकिक रूप हेर्न सम्भव छ भन्ने तपाईंलाई लाग्दछ भने, हे योगेश्वर! कृपा गरेर मलाई आफ्नो त्यो अव्यय सनातन स्वरूपको दर्शन गराइदिनुहोस्!"
अर्जुनको यस्तो निष्कपट र भक्तिपूर्ण प्रार्थना सुनेर भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो—
"हे पार्थ! अब तिमी मेरा सयौँ र हजारौँ प्रकारका नाना वर्ण र नाना आकृतियुक्त अलौकिक दिव्य रूपहरूलाई हेर! हे भारत! तिमी मभित्र बाह्र आदित्यहरू, आठ वसुहरू, एघार रुद्रहरू, दुई अश्विनीकुमारहरू र उनन्चास मरुद्गणहरूलाई हेर! आजसम्म कसैले कहिल्यै नदेखेका असंख्य आश्चर्यमय रूपहरू तिमी मभित्र हेर! हे गुडाकेश! आज यसै क्षण मेरो यस एकै शरीरमा चर र अचर सहितको सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एकै ठाउँमा स्थित भएको हेर, र तिमी अरू जे-जे हेर्न चाहन्छौ, ती सबै मेरो शरीरभित्र देख!"
तर तुरुन्तै भगवान्ले अर्जुनको मानवीय सीमा सम्झाउनुभयो—
"हे अर्जुन! तर तिमीले आफ्ना यी प्राकृत चर्मचक्षु (भौतिक आँखा) ले मेरो त्यो स्वरूपलाई हेर्न किमार्थ सक्दैनौ। त्यसैले म तिमीलाई अलौकिक 'दिव्य चक्षु' (आध्यात्मिक दृष्टि) प्रदान गर्दछु। अब मेरो परम ईश्वरीय योग-सामर्थ्यलाई प्रत्यक्ष हेर!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥
“तर तिमीले आफ्ना यी प्राकृत चर्मचक्षुद्वारा मलाई देख्न सक्दैनौ। त्यसैले म तिमीलाई दिव्य दृष्टि (दिव्य चक्षु) प्रदान गर्दछु; अब मेरो परम ऐश्वर्यमय ईश्वरीय योग-सामर्थ्यलाई हेर!”
सञ्जयद्वारा विश्वरूपको अद्भुत वर्णन र अर्जुनको विस्मय
हस्तिनापुरको राजदरबारमा दिव्य दृष्टि पाएका सञ्जयले राजा धृतराष्ट्रलाई कुरुक्षेत्रको त्यो अभूतपूर्व क्षणको प्रत्यक्ष वृत्तान्त सुनाउन थाल्नुभयो।
सञ्जयले भन्नुभयो— "हे राजन्! यति भनिसकेपछि महायोगेश्वर भगवान् श्रीहरिले अर्जुनलाई आफ्नो परम ऐश्वर्यमय विश्वरूप प्रत्यक्ष देखाइदिनुभयो!"
त्यो रूप कस्तो थियो?
असंख्य मुखहरू र अनन्त आँखाहरू! जताततै अद्भुत, विस्मयकारी र अलौकिक दृश्यहरू! भगवान्को त्यो विराट् स्वरूप अनन्त दिव्य आभूषणहरूले सुसज्जित थियो, र हात-हातमा अनगिन्ती दिव्य अस्त्र-शस्त्रहरू चम्किरहेका थिए। उहाँले दिव्य मालाहरू र वस्त्रहरू धारण गर्नुभएको थियो, र सम्पूर्ण शरीरमा दिव्य सुगन्धित चन्दनको लेप थियो। त्यो रूप सम्पूर्ण आश्चर्यहरूको खानी, असीम, देदीप्यमान र चारैतिर मुख भएको अनन्त थियो!
त्यो कान्ति र प्रकाशको वर्णन गर्दै सञ्जयले भन्नुभयो—
"यदि आकाशमा एकैपटक हजारौँ सूर्यहरू एकसाथ उदाए भने, तिनको जो-जति प्रचण्ड प्रकाश हुन्छ, सायद त्यो प्रकाश महात्मा भगवान्को त्यो विराट् स्वरूपको तेजसँग केही अंशमा तुलना हुन सक्थ्यो होला!"
पाण्डुपुत्र अर्जुनले त्यसै क्षण देवहरूका पनि देवाधिदेव श्रीकृष्णको एउटै विशाल शरीरभित्र अनेकौँ प्रकारले विभाजित भएको सम्पूर्ण अनन्त ब्रह्माण्डलाई एकै ठाउँमा एकत्रित भएको देखे।
त्यो अचिन्त्य र अकल्पनीय दृश्य देखेर अर्जुन विस्मय र आश्चर्यले पूर्णतः स्तब्ध भए। उनका सम्पूर्ण रौँहरू ठाडो-ठाडो भए (हृष्टरोमा)। अर्जुनले कम्पित हुँदै, नतमस्तक भएर दुवै हात जोडी भगवान्को अगाडि प्रणाम गरे र काम्दै वाणी प्रकट गर्न थाले।
“यदि आकाशमा एकैसाथ हजारौँ सूर्यको महाप्रकाश प्रस्फुटित भयो भने, त्यो सायद ती महात्मा परमेश्वरको प्रकाशको समान हुन सक्थ्यो। त्यस बखत अर्जुनले देवदेव श्रीकृष्णको शरीरमा अनेक प्रकारले विभक्त भएको सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई एकै ठाउँमा स्थित देखे।”
अर्जुनको भयभीत स्तवन र महाप्रलयङ्कर कालरूपको दर्शन
अर्जुनले हात जोडेर भन्नुभयो— "हे देव! म तपाईंको यस शरीरभित्र सम्पूर्ण देवताहरूलाई, सम्पूर्ण प्राणी-समुदायलाई, कमलको आसनमा विराजमान सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीलाई, भगवान् शङ्करलाई, समस्त महर्षिहरूलाई र दिव्य सर्पहरूलाई साक्षात् देखिरहेको छु! म जताततै अनन्त हातहरू, पेटहरू, मुखहरू र आँखाहरू मात्र देखिरहेको छु। हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप! म तपाईंको न कुनै आदि (सुरुवात) देख्दछु, न मध्य देख्दछु, न अन्त नै देख्दछु!"
तर सुरुवाती सौन्दर्य र आश्चर्यको दर्शन बिस्तारै अत्यन्त भयानक र संहारकारी रूपमा बदलिँदै गयो।
अर्जुनले देखे कि भगवान्को त्यो रूप प्रदीप्त अग्निकुण्ड र मध्याह्नको सूर्यझैँ सम्पूर्ण दिशाहरूलाई आफ्नो प्रचण्ड ज्वालाले दग्ध गरिरहेको छ। भगवान्का अनगिन्ती भयानक मुखहरू छन्, जसमा प्रलयकालको दावानलझैँ दन्किरहेका भयङ्कर दाह्राहरू (दंष्ट्राकरालानि) छन्। त्यो विकराल रूप देखेर तीनै लोकहरू भयले थरथर काँपिरहेका थिए, र अर्जुनको आफ्नो मन पनि भीषण भयले विचलित भयो।
त्यसपछि अर्जुनले कुरुक्षेत्रको युद्धको भविष्य प्रत्यक्ष देखे—
धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण सय भाइ छोराहरू, दुर्योधन, भीष्म पितामह, द्रोणाचार्य, सूतपुत्र कर्ण तथा पाण्डव पक्षका पनि मुख्य-मुख्य महारथीहरू ठूलो वेगले भगवान्का ती प्रज्वलित र डरलाग्दा मुखहरूभित्र बलजफ्ती पस्दैछन्! धेरै योद्धाहरू ती भयानक दाह्राहरूको बीचमा किचिएर उनीहरूका टाउकाहरू चूर्ण भइरहेका स्पष्ट देखिन्थे।
अर्जुनले दुईवटा मार्मिक उपमाहरू दिए:
१. जसरी नदीका अनेकौँ जलधाराहरू तीव्र वेगले बग्दै अन्ततः महासागरमा समाहित हुन दौडिन्छन्, त्यसैगरी यस मनुष्यलोकका सम्पूर्ण वीर योद्धाहरू तपाईंको दन्किरहेको मुखभित्र स्वाहा हुन प्रवेश गरिरहेका छन्!
२. जसरी पुतलीहरू (पतङ्गहरू) आफ्नै विनाशका लागि तीव्र वेगले दन्किरहेको आगोको ज्वालाभित्र होमिन पुग्दछन्, त्यसैगरी यी सबै सेना र राजाहरू आफ्नै कालको मुखमा तीव्र गतिले समाहित भइरहेका छन्!
अर्जुनको धैर्य टुट्यो। चारैतिर फैलिएको त्यो ज्वाला र रक्तपिपासु मुखहरू देखेर अर्जुन थरथर काँप्दै चिच्याए—
"हे उग्ररूपधारी भगवान्! कृपा गरेर मलाई भन्नुहोस्— तपाईं को हुनुहुन्छ? हे देवश्रेष्ठ! म तपाईंलाई साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर्दछु। ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्! म तपाईंका आदि तत्त्वलाई जान्न चाहन्छु, किनकि तपाईंको यो महाभयानक प्रवृत्ति र उद्देश्य के हो, म रत्तिभर बुझ्न सकिरहेको छैन!"
मूल सम्वाद (अर्जुन) :
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥
“प्रलयकालको आगोसमान भयानक दाह्रायुक्त तपाईंका मुखहरू देखेर मलाई दिशाको ज्ञान छैन र मनमा कुनै शान्ति पनि मिलिरहेको छैन। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न हुनुहोस्! कृपा गरी मलाई बताउनुहोस् कि यो उग्ररूप धारण गर्नुभएका तपाईं को हुनुहुन्छ? म तपाईं आदिपुरुषलाई जान्न चाहन्छु!”
"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्" – महाकालको गर्जना र निमित्त बन्ने आदेश
अर्जुनको त्यो महाभयभीत चित्कार सुनेर भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना अनन्त मुखहरूबाट प्रलयको मेघगर्जनभन्दा पनि गम्भीर र सार्वभौम स्वरमा घोषणा गर्नुभयो। यो श्रीमद्भगवद्गीताको सबैभन्दा प्रसिद्ध र काँडा उमार्ने उद्घोष थियो।
श्रीभगवान्ले भन्नुभयो—
**"कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।"**
"म सम्पूर्ण संसारलाई नष्ट गर्ने महाकाल (मृत्यु) हुँ! म यस समय यी सबै लोकहरूलाई संहार गर्नका लागि यहाँ प्रवृत्त भएको छु। हे अर्जुन! तिमीले युद्ध गरे पनि वा नगरे पनि, यी विपक्षी सेनामा उभिएका द्रोण, भीष्म, कर्ण लगायतका कुनै पनि योद्धाहरू अब जीवित बच्ने छैनन्! उनीहरूको आयु कालद्वारा समाप्त भइसकेको छ।"
त्यसपछि भगवान्ले अर्जुनलाई कर्मको परम रहस्य सम्झाउँदै सिंहगर्जना गर्नुभयो—
"तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥"
"त्यसैले हे अर्जुन! उठ, युद्धका लागि तयार होऊ र संसारमा महान् यश प्राप्त गर! आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गरेर समृद्ध राज्य भोग गर! यी सबै योद्धाहरूलाई मैले आफ्नै काल-विधानद्वारा पहिले नै मारिसकेको छु। हे सव्यसाची (दुवै हातले समान धनुष चलाउन सक्ने अर्जुन)! तिमी त केवल संसारको अगाडि मेरो हातको एउटा 'निमित्त मात्र' (साधन मात्र) बन!"
भगवान्ले थप भन्नुभयो— "द्रोणाचार्य, भीष्म पितामह, जयद्रथ, कर्ण तथा अन्य वीर योद्धाहरू पहिल्यै मसद्वारा मारिइसकेका छन्। त्यसैले तिमी कुनै शोक नगर, संशय त्याग र युद्ध गर। तिमीले निश्चय नै संग्राममा शत्रुहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नेछौ!"
“म सम्पूर्ण लोकहरूको क्षय गर्ने महाकाल हुँ र यी लोकहरूलाई संहार गर्न यहाँ प्रवृत्त भएको छु। तिमी नभए पनि (तिमीले युद्ध नगरे पनि) विपक्षी सेनामा उभिएका यी योद्धाहरू कोही बाँच्ने छैनन्। त्यसैले उठ, यश प्राप्त गर, शत्रुहरूलाई जितेर समृद्ध राज्य भोग गर! यी सबै पहिल्यै मारिइसकेका छन्, हे सव्यसाची! तिमी केवल निमित्त मात्र बन!”
अर्जुनको साष्टाङ्ग दण्डवत्, क्षमायाचना र सौम्य रूपको दर्शन
भगवान् केशवको यो महाकाल वाणी सुनेर किरीटधारी अर्जुन भयले थरथर काम्न थाले। उनले हात जोडेर, नतमस्तक भई भगवान् श्रीकृष्णलाई बारम्बार साष्टाङ्ग प्रणाम गरे र गद्गद कण्ठले, भयभीत हुँदै प्रार्थना गरे।
अर्जुनले भन्नुभयो— "हे हृषीकेश! तपाईंको महिमाको कीर्तन सुनेर सारा जगत हर्षित र अनुरक्त भइरहेको छ; राक्षसहरू भयभीत भएर चारै दिशा भाग्दैछन् र सम्पूर्ण सिद्ध-गणहरू तपाईंलाई नमन गरिरहेका छन्, यो सर्वथा उचित नै छ। तपाईं त सृष्टिकर्ता ब्रह्माका पनि आदिकारण र गुरु हुनुहुन्छ! हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! तपाईं सत् (अस्तित्व), असत् (अनस्तित्व) र ती दुवैभन्दा पर रहेको अक्षर परब्रह्म हुनुहुन्छ!"
त्यसपछि अर्जुनलाई आफ्नो विगतको व्यवहार सम्झेर अत्यन्त पश्चात्ताप र संकोच भयो। भगवान्लाई केवल सामान्य मानिस र साथी मात्र ठानेर गरेका व्यवहारहरूको सम्झना गर्दै अर्जुनले क्षमायाचना गरे—
"हे अच्युत! तपाईंको यो अगाध प्रभाव र महिमालाई नजानेर केवल मेरो साथी ठानेर मैले प्रमादवश वा स्नेहवश 'हे कृष्ण! हे यादव! हे सखा!' भनेर जे-जति सम्बोधन गरेँ, र सँगै सुत्दा, बस्दा, खाँदा वा विहार गर्दा एक्लैमा वा अरूका सामु ठट्टा-मजाकमा मैले तपाईंको जे-जति अनादर गरेँ, ती मेरा सम्पूर्ण अपराधहरूका लागि म तपाईंसँग हात जोडेर क्षमा माग्दछु! हे अप्रतिम प्रभाव भएका परमेश्वर! जसरी पिताले पुत्रको, मित्रले मित्रको र प्रेमीले आफ्नो प्रियतमाको अपराधलाई क्षमा गर्दछ, त्यसैगरी तपाईंले मेरा सम्पूर्ण धृष्टताहरूलाई सहन गरिदिनुहोस्!"
अर्जुनले थपे— "हे प्रभो! आजसम्म कहिल्यै नदेखिएको यो अलौकिक विश्वरूप देखेर मेरो हृदय हर्षित त भएको छ, तर भयले मेरो मन अत्यन्तै व्याकुल भइरहेको छ। त्यसैले हे देवेश! हे जगन्निवास! ममाथि कृपा गर्नुहोस् र मलाई आफ्नो त्यही पुरानो सौम्य रूप देखाइदिनुहोस्! म तपाईंको शिरमा मुकुट, हातमा गदा र चक्र लिएको त्यही चतुर्भुज नारायण तथा प्रिय सखाको रूप हेर्न चाहन्छु। यो हजारौँ हात भएको विकराल रूपलाई अब समेटिदिनुहोस्!"
अर्जुनको भय र कातर प्रार्थना देखेर भगवान् श्रीकृष्ण द्रवित हुनुभयो। भगवान्ले भन्नुभयो— "हे अर्जुन! म तिमीमाथि अत्यन्त प्रसन्न भएर आफ्नो योग-शक्तिद्वारा यो परम तेजस्वी, अनन्त र आदि विश्वरूप देखाएँ, जुन तिमीबाहेक यसअघि कसैले पनि देख्न पाएको थिएन। अब तिमी मेरो यो भयानक रूप देखेर भयभीत वा विमूढ नहोऊ। निर्भय र प्रसन्न चित्त भएर मेरो त्यही चिरपरिचित सौम्य रूपलाई फेरि हेर!"
सञ्जयले भन्नुभयो— "धृतराष्ट्र महाराज! वासुदेव भगवान् श्रीकृष्णले यति भनेर आफ्नो विश्वरूप समेट्नुभयो र पुनः आफ्नो प्रिय मानवरूपी सौम्य शरीर (सौम्यवपुः) प्रकट गर्नुभयो। भगवान्ले आफ्नो त्यो परम मनोहर र शान्त रूपद्वारा भयभीत अर्जुनलाई पूर्ण सान्त्वना दिनुभयो।"
मूल सम्वाद (अर्जुन) :
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥
“तपाईंको यो महिमा नबुझी साथी मानेर मैले प्रेमवश वा अज्ञानतावश "हे कृष्ण! हे यादव! हे सखा!" भनी जे जति भनेँ, र हिँड्दा, बस्दा, सुत्दा वा खाँदा ठट्टामा एक्लै वा अरूका अगाडि जे अनादर गरेँ, ती सबै अपराधका लागि म अप्रमेय तपाईंसँग क्षमा याचना गर्दछु।”
भगवान् श्रीकृष्णको परिचित, मन्द मुस्कानयुक्त, शान्त र मनोहर मानवरूप देखेर अर्जुनले लामो सास फेरे।
अर्जुनले भन्नुभयो— "हे जनार्दन! तपाईंको यो अत्यन्त शान्त, सौम्य र सुन्दर मानवीय स्वरूप देखेर अब मेरो चित्त स्थिर भएको छ र म आफ्नो स्वाभाविक स्थितिमा फर्किएको छु।"
तब भगवान् श्रीकृष्णले विश्वरूप दर्शनको सर्वोच्च रहस्य अर्जुनलाई बताउँदै भन्नुभयो—
"हे अर्जुन! तिमीले मेरो जुन विराट् स्वरूपको दर्शन गर्यौ, त्यसको दर्शन पाउनु अत्यन्तै दुर्लभ छ (सुदुर्दर्शमिदं रूपम्)। स्वर्गका देवताहरू पनि मेरो यो रूपको एक झलक पाउन निरन्तर लालायित भइरहन्छन्। तर न त चारै वेदहरूको अध्ययनबाट, न कठोर तपस्याबाट, न ठूलो दानबाट, न त ठूलठूला यज्ञ-अनुष्ठानहरूबाट नै कसैले मलाई यसरी साक्षात् देख्न सक्दछ, जसरी तिमीले देख्यौ!"
भगवान्ले अन्त्यमा भक्तिको परम मर्म खोल्नुभयो—
"भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥"
"हे परन्तप अर्जुन! केवल र केवल 'अनन्य भक्ति' (निस्वार्थ, एकनिष्ठ र निष्काम प्रेम) द्वारा मात्र मलाई यस रूपमा यथार्थ जान्न, साक्षात् दर्शन गर्न र मभित्र प्रविष्ट हुन (मोक्ष प्राप्त गर्न) सम्भव छ!"
"हे पाण्डव! जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू मलाई अर्पण गर्दछ (मत्कर्मकृत्), जसले मलाई नै आफ्नो जीवनको परम लक्ष्य मान्दछ (मत्परमः), जो मेरो अनन्य भक्त छ (मद्भक्तः), जो सांसारिक आसक्तिहरूबाट पूर्ण मुक्त छ (सङ्गवर्जितः) र जसको मनमा संसारका कुनै पनि प्राणीप्रति कुनै वैरभाव वा द्वेष छैन (निर्वैरः सर्वभूतेषु)— त्यस्तो व्यक्ति मात्र निःसन्देह मलाई प्राप्त गर्दछ!"
भगवान्को यो उपदेशसँगै विश्वरूपदर्शनको यो अलौकिक अध्याय सम्पन्न हुन्छ। यसले अर्जुनलाई केवल भगवान्को विराट् शक्तिको मात्र होइन, तर अनन्य भक्तिको सर्वोच्च महिमाको पनि शाश्वत बोध गराउँछ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥
“हे परन्तप अर्जुन! केवल अनन्य भक्तिद्वारा मात्र मलाई यसरी तत्त्वतः जान्न, प्रत्यक्ष देख्न र मभित्र प्रविष्ट हुन सम्भव छ। जसले मेरा लागि कर्म गर्छ, मलाई नै परम आश्रय मान्छ, मेरो भक्त छ, आसक्तिरहित छ र कुनै प्राणीप्रति वैरभाव राख्दैन, ऊ नै मलाई प्राप्त गर्दछ।”
अध्याय 11 को दार्शनिक सार र सन्देश
विश्वरूपदर्शनयोग श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च शिखर हो। यसले भगवान् श्रीकृष्ण केवल एक सारथि वा मित्र मात्र नभई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता र महाकाल हुनुहुन्छ भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण अर्जुनलाई दिन्छ। "कालोऽस्मि" को गर्जनाले यो सिकाउँछ कि संसारको हरेक घटना ईश्वरीय कालचक्रमा पहिल्यै निश्चित छ, र मानवको कर्तव्य केवल धर्मको पक्षमा उभिएर "निमित्त मात्र" बन्नु हो। अन्त्यमा, वेद, तपस्या वा कर्मकाण्डभन्दा माथि "अनन्य भक्ति" नै ईश्वरलाई प्राप्त गर्ने एकमात्र सच्चा मार्ग हो भनी भगवान्ले भक्तियोगको जग बसाल्नुहुन्छ।