परमात्माको अनन्त दिव्य ऐश्वर्य, सम्पूर्ण सृष्टिको उद्गम र चराचर जगतमा व्याप्त भगवान्को विभूतिको साक्षात्कार
The Yoga of Divine Glories & Cosmic Manifestations
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा नवौँ अध्यायको गूढ "राजविद्या" सुनेपछि अर्जुनको मन भक्ति र आश्चर्यले गद्गद भइसकेको छ। अर्जुनको निष्कपट समर्पण देखेर भगवान् श्रीकृष्ण थप प्रसन्न हुनुहुन्छ। अर्जुनले कुनै संशय नगरिकन एकाग्र भएर श्रवण गरिरहेको देखेर भगवान् स्वयं नै प्रेमपूर्वक आफ्ना असीम दिव्य विभूतिहरू (अलौकिक ऐश्वर्य र महिमा) को वर्णन गर्न तत्पर हुनुहुन्छ, ताकि अर्जुनले समस्त चराचर सृष्टिमा भगवान्कै उपस्थितिको साक्षात्कार गर्न सकून्।
कुरुक्षेत्रको उभय सेनाको बीचमा रथमा विराजमान हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको प्रेमपूर्ण र एकाग्र अनुहार हेर्नुभयो। अर्जुनको हृदयमा अब कुनै अविश्वास वा अभिमान थिएन; त्यहाँ केवल एक निष्कलंक जिज्ञासु र अनन्य भक्तको तृष्णा थियो।
भगवान्ले गम्भीर र मधुर स्वरमा भन्नुभयो— "हे महाबाहो अर्जुन! तिमी मेरो प्रिय सखा र भक्त हौ। त्यसैले तिम्रो परम हितको कामना गर्दै म फेरि आफ्ना सर्वोत्कृष्ट परम रहस्यमय वचनहरू भन्दैछु, जसलाई तिमीले अत्यन्त सावधानीपूर्वक सुन।"
श्रीकृष्णले उद्घोष गर्नुभयो कि न त देवताहरूले न त महान् महर्षिहरूले नै उहाँको उत्पत्ति वा प्रभावको आदि बुझ्न सक्दछन्, किनकि सम्पूर्ण देवता र महर्षिहरूका आदिकारण स्वयं उहाँ नै हुनुहुन्छ। संसारका मानिसहरू जन्म र मृत्युको सीमामा बाँधिएका हुन्छन्, तर जो साधकले भगवान्लाई अनादि (जसको कुनै सुरुवात छैन), अजन्मा (जसको कहिल्यै जन्म हुँदैन) र समस्त लोकहरूका परमेश्वरको रूपमा साक्षात् जान्दछ, ऊ मात्र संसारको मोह-जालबाट पूर्ण रूपमा मुक्त भएर सबै पापहरूबाट छुट्दछ।
भगवान्ले स्पष्ट पार्नुभयो कि मानव मनमा उत्पन्न हुने सम्पूर्ण भावहरू— बुद्धि, ज्ञान, असंमोह (संशयरहितता), क्षमा, सत्य, इन्द्रिय-निग्रह, मनको शान्ति, सुख, दुःख, उत्पत्ति, प्रलय, भय, निर्भयता, अहिंसा, समता, सन्तोष, तप, दान, यश र अपयश— यी सबै नाना प्रकारका मानसिक अवस्थाहरू केवल भगवान्कै शक्तिद्वारा जीवहरूमा वितरित हुन्छन्।
सृष्टिका प्रथम ऋषिहरू— सात महर्षिहरू (मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ), चार सनकादि कुमारहरू तथा मानव जातिका आदि पुरुष स्वायम्भुव आदि चौध मनुहरू— सबै भगवान्कै सङ्कल्पबाट उत्पन्न भएका मानस-पुत्रहरू हुन् र उनीहरूकै वंशपरम्पराबाट आज यो सम्पूर्ण संसार व्याप्त भएको छ। जो मानिसले भगवान्को यो तात्त्विक विस्तार र योग-ऐश्वर्यलाई यथार्थ रूपमा जान्दछ, उसको चित्त निःसन्देह अविचल भक्तियोगमा स्थिर हुन्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
“जसले मलाई अजन्मा, अनादि र सम्पूर्ण लोकहरूका परम नियन्ता महेश्वरका रूपमा तत्त्वतः जान्दछ, मरणशील मनुष्यहरूमध्ये ऊ नै मोहमुक्त हुन्छ र सबै पापहरूबाट विमुक्त हुन्छ।”
चतुःश्लोकी गीता – सम्पूर्ण वेदान्त र भक्तियोगको महासार
यस विन्दुमा पुगेर भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीताको चार श्लोकहरूमा सम्पूर्ण गीता र वेदान्तको परम सार प्रकट गर्नुभयो, जसलाई शास्त्रीय परम्परामा "चतुःश्लोकी गीता" भनिन्छ।
प्रथम श्लोकमा भगवान्ले सृष्टिको उद्गम स्पष्ट गर्नुभयो— "म नै सम्पूर्ण आध्यात्मिक तथा भौतिक जगतको उत्पत्ति-कारण हुँ, र मसैबाट सम्पूर्ण सृष्टि गतिशील र प्रवृत्त भइरहेको छ। यो गूढ रहस्य बुझेर विवेकी ज्ञानीजनहरू अत्यन्त प्रेमपूर्वक र भावविभोर भएर निरन्तर मेरो भजन गर्दछन्।"
दोस्रो श्लोकमा अनन्य भक्तहरूको लक्षण बताउनुभयो— "जसको चित्त ममा नै समर्पित छ (मच्चित्ताः), जसका प्राण ममा नै अर्पण भएका छन् (मद्गतप्राणाः), उनीहरू आपसमा मेरो गुण, लीला र तत्त्वको चर्चा गर्दछन्, एकअर्कालाई मेरो महिमा सम्झाउँछन् र निरन्तर ममै रमण गर्दै परम आनन्द र सन्तोषको अनुभव गर्दछन्।"
तेस्रो श्लोकमा भगवान्ले कृपाको वचन दिनुभयो— "यसरी प्रेमपूर्वक निरन्तर मेरो ध्यान र सेवामा संलग्न रहने भक्तहरूलाई म स्वयं नै त्यो 'बुद्धियोग' (विशुद्ध विवेक र आध्यात्मिक प्रज्ञा) प्रदान गर्दछु, जसको माध्यमबाट उनीहरू सहजै मसमक्ष आइपुग्दछन्।"
चौथो श्लोकमा करुणाको पराकाष्ठा दर्शाउँदै श्रीकृष्णले भन्नुभयो— "हे अर्जुन! ती निष्काम प्रेमी भक्तहरूमाथि विशेष अनुकम्पा गर्नका लागि म उनीहरूको अन्तःकरणमा (हृदयमा) विराजमान भएर अज्ञानबाट उत्पन्न भएको सम्पूर्ण अन्धकारलाई आफ्नो देदीप्यमान 'ज्ञानरूपी दीपक' द्वारा समूल नष्ट गरिदिन्छु!"
भगवान्को यो अभूतपूर्व प्रेमपूर्ण उद्घोष सुनेर कुरुक्षेत्रको मैदानमा अर्जुनको मन परम कृतज्ञताले भरियो। भगवान् केवल कठोर कर्मको न्यायाधीश मात्र हुनुहुन्न, तर समर्पित भक्तको हृदयमा स्वयं दीप जलाएर अज्ञान हटाइदिने परम करुणामय मित्र र उद्धारक पनि हुनुहुन्छ भन्ने स्पष्ट भयो।
“निरन्तर ममा मन लगाएर प्रेमपूर्वक मेरो भजन गर्ने भक्तहरूलाई म त्यो बुद्धियोग (ज्ञानको विवेक) दिन्छु जसद्वारा उनीहरू मलाई प्राप्त गर्दछन्। उनीहरूकै कृपाको लागि म उनीहरूको हृदयमा स्थित भई चम्किलो ज्ञानरूपी दीपद्वारा अज्ञानजन्य अन्धकारलाई नाश गरिदिन्छु।”
भगवान्को यो परम रहस्य सुनेपछि अर्जुन हाथ जोडेर नतमस्तक भए। अर्जुनको आँखामा श्रद्धाको अश्रु छल्कियो र उहाँले श्रीकृष्णको दिव्य स्तवन सुरु गर्नुभयो।
अर्जुनले भन्नुभयो— "हे माधव! तपाईं नै परब्रह्म, परम धाम र परम पवित्र हुनुहुन्छ। देवर्षि नारद, असित, देवल र स्वयं महर्षि वेदव्यास जस्ता महान् त्रिकालदर्शी ऋषिहरूले तपाईंलाई शाश्वत दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा र सर्वव्यापी परमेश्वर भनेर घोषणा गरेका छन्; र आज तपाईं स्वयं प्रत्यक्ष रूपमा मलाई त्यही सत्य बताउँदै हुनुहुन्छ। हे केशव! तपाईंले मलाई जे जे भन्नुभयो, त्यो सबै म अक्षरसः सत्य मान्दछु। न त दानवहरूले न त देवताहरूले नै तपाईंको वास्तविक स्वरूपलाई बुझ्न सक्दछन्।"
अर्जुनले अगाडि भन्नुभयो— "हे भूतभावन! हे भूतेश! हे देवदेव! हे जगत्पते! तपाईंलाई त केवल तपाईं स्वयंले आफ्नो आत्म-शक्तिद्वारा मात्र जान्न सक्नुहुन्छ! म अल्पज्ञ मनुष्य हुँ। त्यसैले तपाईंले नै कृपा गरेर आफ्ना ती दिव्य आत्म-विभूतिहरूको वर्णन गरिदिनुहोस्, जुन विभूतिहरूद्वारा तपाईं यी सम्पूर्ण लोकहरूमा व्याप्त भएर रहनुभएको छ।"
"हे योगेश्वर! म सांसारिक कर्मको द्वन्द्वमा परेको प्राणीले कसरी निरन्तर चिन्तन गर्दै तपाईंलाई सर्वत्र अनुभव गर्न सकूँ? कुन-कुन भाव, वस्तु वा स्वरूपमा मैले तपाईंको ध्यान गरूँ? हे जनार्दन! आफ्ना यी योग-शक्ति र विभूतिहरूको विस्तार मलाई फेरि विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस्, किनकि तपाईंको मुखारविन्दबाट निस्किएको यो दिव्य अमृतमय वाणी जति सुने पनि मेरो मन कहिल्यै तृप्त भइरहेको छैन!"
मूल सम्वाद (अर्जुन) :
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वाँ सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥
“हे योगेश्वर! म कसरी निरन्तर चिन्तन गर्दै तपाईंलाई जान्न सकूँ? कुन-कुन भावहरूमा मैले तपाईंको ध्यान गर्ने? हे जनार्दन! आफ्ना योग र विभूतिहरूको पुनः विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुहोस्, किनकि तपाईंको अमृतमय वचन सुन्दा सुन्दै मेरो तृप्ति नै मेटिएको छैन।”
प्रधान विभूतिहरूको प्रकटीकरण – आत्मादेखि समस्त प्रकृतिसम्म
अर्जुनको यस्तो निष्कलंक र अमृत-पिपासु प्रार्थना सुनेर भगवान् श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुभयो।
भगवान्ले भन्नुभयो— "हे कुरुश्रेष्ठ अर्जुन! म तिमीलाई आफ्ना मुख्य-मुख्य दिव्य विभूतिहरूको परिचय दिन्छु, किनकि मेरा विभूतिहरूको कुनै अन्त वा सीमा छैन (नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे)।"
सबैभन्दा पहिले भगवान्ले परम आधारभूत सत्य उद्घाटित गर्नुभयो—
"हे गुडाकेश (निद्रा र अज्ञानलाई जित्ने अर्जुन)! सबैभन्दा प्रमुख विभूति यो हो कि म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा स्थित 'आत्मा' हुँ। सम्पूर्ण चराचर जगतको आदि (सुरुवात), मध्य (स्थिति) र अन्त (प्रलय) पनि म नै हुँ।"
त्यसपछि भगवान्ले ब्रह्माण्डका विविध क्षेत्रहरूमा विद्यमान आफ्ना उत्कृष्ट रूपहरूको गणना गराउन थाल्नुभयो:
• **आदित्यहरूमा:** म विष्णु हुँ।
• **तेजस्वी ज्योतिहरूमा:** म प्रखर किरणयुक्त सूर्य हुँ।
• **वायुका रूपहरूमा (मरुद्गण):** म मरीचि हुँ।
• **नक्षत्र तथा ताराहरूमा:** म चन्द्रमा हुँ।
• **वेदहरूमा:** म सामवेद हुँ (जुन मधुर सङ्गीतमय गायन हो)।
• **देवताहरूमा:** म देवराज इन्द्र हुँ।
• **इन्द्रियहरूमा:** म मन हुँ (जसले सबै इन्द्रियहरूलाई सञ्चालन गर्छ)।
• **जीवहरूमा:** म जीवन-शक्ति अर्थात् चेतना हुँ।
• **एघार रुद्रहरूमा:** म भगवान् शङ्कर (शिव) हुँ।
• **यक्ष र राक्षसहरूमा:** म धनाधिपति कुवेर हुँ।
• **आठ वसुहरूमा:** म पावक (अग्नि) हुँ।
• **पर्वतहरूमा:** म सुमेरु पर्वत हुँ।
• **पुरोहितहरूमा:** म देवगुरु बृहस्पति हुँ।
• **सेनापतिहरूमा:** म देवसेनापति स्कन्द (कार्तिकेय) हुँ।
• **जलाशयहरूमा:** म अगाध समुद्र हुँ।
• **महर्षिहरूमा:** म भृगु ऋषि हुँ।
• **शब्द र वाणीमा:** म एकाक्षर ब्रह्म 'ॐ' (प्रणव) हुँ।
• **यज्ञहरूमा:** म अहिंसामय र सर्वोत्कृष्ट 'जपयज्ञ' हुँ।
• **स्थिर रहने वस्तुहरूमा:** म गिरिराज हिमालय हुँ।
• **वृक्षहरूमा:** म अश्वत्थ (पीपल) को रुख हुँ।
• **देवर्षिहरूमा:** म नारद मुनि हुँ।
• **गन्धर्वहरूमा:** म चित्ररथ हुँ।
• **सिद्ध पुरुषहरूमा:** म कपिल मुनि हुँ।
• **घोडाहरूमा:** अमृत-मन्थनबाट उत्पन्न भएको उच्चैश्रवा घोडा म हुँ।
• **हात्तीहरूमा:** ऐरावत हात्ती र मनुष्यहरूमा राजा म नै हुँ।
• **शस्त्रहरूमा:** म इन्द्रको वज्र हुँ; गाईहरूमा कामधेनु हुँ।
• **प्रजोत्पत्तिका कारकहरूमा:** म कामदेव हुँ; सर्पहरूमा म नागराज वासुकि हुँ।
• **नागहरूमा:** म अनन्त (शेषनाग) हुँ; जलचरका देवताहरूमा वरुण हुँ।
• **पितृहरूमा:** म अर्यमा हुँ; शासन र दण्ड दिनेहरूमा म यमराज हुँ।
• **दैत्यहरूमा:** म परम भक्त प्रह्लाद हुँ; गणना गर्नेहरूमा म महाकाल (समय) हुँ।
• **पशुहरूमा:** म वनराज सिंह हुँ र पक्षीहरूमा म गरुड (वैनतेय) हुँ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥
“हे गुडाकेश! म सम्पूर्ण भूत-प्राणीहरूको हृदयमा स्थित आत्मा हुँ। म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूको आदि, मध्य र अन्त हुँ। सबै यज्ञहरूमा म जपयज्ञ हुँ र अचल वस्तुहरूमा म हिमालय पर्वत हुँ।”
सृष्टिको चरम तेज र एकांशले व्याप्त अनन्त ब्रह्माण्ड
भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना अलौकिक विभूतिहरूको प्रवाह अझ अगाडि बढाउनुभयो:
• **पवित्र गर्नेहरूमा:** म वायु हुँ; शस्त्रधारी वीरहरूमा म मर्यादा पुरुषोत्तम 'श्रीराम' हुँ।
• **जलचर मत्स्यहरूमा:** म मकर (गोही) हुँ; नदीहरूमा म परम पावनी भागीरथी 'गङ्गा' हुँ।
• **सृष्टिहरूको:** आदि, मध्य र अन्त म नै हुँ।
• **विद्याहरूमा:** म मुक्ति दिने 'अध्यात्मविद्या' (आत्मज्ञान) हुँ; र वादविवाद गर्नेहरूमा म सत्यको खोजी गर्ने 'वाद' (तत्त्व-निर्णय) हुँ।
• **वर्णमालाका अक्षरहरूमा:** म आदि-अक्षर 'अकार' हुँ; समासहरूमा म परस्पर समान द्वन्द्व समास हुँ।
• **अक्षय काल:** महाकाल म नै हुँ, र चारैतिर मुख भएको विधाता (धाता) म नै हुँ।
• **सबैलाई हरण गर्ने:** सर्वभक्षी मृत्यु म हुँ; र भविष्यमा उत्पन्न हुनेहरूको उत्पत्ति-कारण म नै हुँ।
• **स्त्री गुणहरूमा:** म कीर्ति (यश), श्री (शोभा/लक्ष्मी), वाक् (मधुर वाणी), स्मृति (स्मरणशक्ति), मेधा (धारणाशक्ति), धृति (धैर्य) र क्षमा (सहनशीलता) हुँ।
• **गायन योग्य सामहरूमा:** म बृहत्साम हुँ; छन्दहरूमा म वेदमाता 'गायत्री' छन्द हुँ।
• **महिनाहरूमा:** म मार्गशीर्ष (मङ्सिर) महिना हुँ; र ऋतुहरूमा म वसन्त ऋतु हुँ।
• **छल गर्नेहरूमा:** म द्यूत (जुवाको प्रभाव) हुँ; तेजस्वीहरूको तेज, विजयीहरूको विजय, व्यवसायीहरूको निश्चय र सात्त्विक पुरुषहरूको सत्त्व म नै हुँ।
• **वृष्णिवंशीहरूमा:** म स्वयं वासुदेव (श्रीकृष्ण) हुँ; पाण्डवहरूमा म तिमी स्वयं धनञ्जय (अर्जुन) हुँ!
• **मुनिहरूमा:** म महर्षि वेदव्यास हुँ; र कविहरूमा म शुक्राचार्य (उशना) हुँ।
• **दण्ड दिनेहरूमा:** म न्याय र अनुशासनको दण्ड हुँ; विजय चाहनेहरूमा म उत्तम नीति हुँ।
• **गोप्य राख्नुपर्ने कुराहरूमा:** म मौन हुँ; र ज्ञानवान् पुरुषहरूको तत्त्वज्ञान म नै हुँ।
अन्त्यमा भगवान्ले सारांश दिँदै भन्नुभयो— "हे अर्जुन! सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्तिको जे-जति बीजरूप तत्त्व छ, त्यो म नै हुँ। मविना यो संसारमा कुनै पनि चराचर वस्तु अस्तित्वमा रहनै सक्दैन। मेरा दिव्य विभूतिहरूको कुनै सीमा छैन। तिमीले जगतमा जे-जति ऐश्वर्ययुक्त, शोभायुक्त, कान्तियुक्त वा अतिशय शक्तिशाली वस्तु, प्राणी वा विभूति देख्दछौ, ती सबैलाई मेरो अनन्त तेजको एउटा सानो अंशबाट मात्र प्रकट भएको ठान!"
"हे अर्जुन! यति धेरै विस्तृत कुराहरू जान्नुको अब के नै प्रयोजन छ र? केवल यति मात्र बुझ कि म आफ्ना अनन्त योगबलको केवल एउटा सानो अंशले (एकांशेन) यो सम्पूर्ण अनन्त ब्रह्माण्डलाई धारण गरेर स्थित छु!"
भगवान्को यो अकल्पनीय महिमा सुनेर अर्जुनको अगाडि भगवान्को विराट् ऐश्वर्यको ढोका खुल्यो। अब अर्जुनको हृदयमा भगवान्को त्यो चराचर ब्रह्माण्डलाई धारण गर्ने 'विश्वरूप' आफ्नै चर्मचक्षुले प्रत्यक्ष दर्शन गर्ने तीव्र उत्कण्ठा जागृत भयो।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽंशसम्भवम् ॥
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥
“संसारमा जे जति ऐश्वर्ययुक्त, शोभासम्पन्न र सामर्थ्यशाली वस्तु वा प्राणी छ, ती सबै मेरो तेजको एउटा अंशबाट मात्र उत्पन्न भएका हुन् भनी जान। अथवा हे अर्जुन! धेरै विस्तार जानेर तिमीलाई के काम? म आफ्नो एउटा सानो अंशले मात्र यो सम्पूर्ण जगतलाई धारण गरेर स्थित छु।”
अध्याय 10 को दार्शनिक सार र सन्देश
विभूतियोगले साधकलाई सम्पूर्ण जगतमा ईश्वरको प्रत्यक्ष दर्शन गर्ने दृष्टि प्रदान गर्दछ। संसारका उत्कृष्ट सौन्दर्य, शक्ति, कला, ज्ञान, पर्वत, नदी, सूर्य, चन्द्रमा र स्वयं आफ्नै हृदयको चेतनामा परमात्माकै तेज प्रकाशित भइरहेको छ। जब साधकले यो सत्य आत्मसात् गर्दछ, तब उसको सम्पूर्ण संसार नै पूज्य र भगवान्को मन्दिर बन्दछ। यही दिव्य विभूतिको अनुभूतिले अर्जुनको हृदयमा अब भगवान्को समग्र विराट् स्वरूप प्रत्यक्ष हेर्ने अगाध इच्छा जन्माउँछ, जसले ११औँ अध्याय विश्वरूपदर्शनयोगको भूमिका तयार पार्दछ।