0%
अध्याय 9 विवरण
श्लोक सूची (34)कथा मोड (Story)
अध्याय 9 • भक्ति षटक (Bhakti) • १२ मिनेट अध्ययन

राजविद्याराजगुह्ययोग

राजविद्याराजगुह्य योग : सार्वभौम रहस्य, योगक्षेम र 'पत्रं पुष्पं फलं तोयम्'

The Sovereign Science & Royal Secret: Divine Care & The Power of Pure Devotion

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
श्रीमद्भगवद्गीताको ठिक मध्यभागमा रहेको नवौं अध्यायलाई 'राजविद्याराजगुह्ययोग' भनिन्छ। यसलाई सम्पूर्ण ज्ञानहरूको राजा (राजविद्या) र सम्पूर्ण गोप्य आध्यात्मिक रहस्यहरूको शिरोमणि (राजगुह्य) मानिन्छ। अघिल्लो अध्यायमा श्रीकृष्णले ब्रह्माको कालचक्र र योगद्वारा प्राण त्याग्ने कठिन विधिको चर्चा गर्नुभएको थियो। तर के परमात्मालाई पाउन त्यति नै कठिन तपस्या र प्राणायम गर्नैपर्छ? के सामान्य मानिस, पापी, गृहस्थी, वा गरिबका लागि ईश्वर पाउने कुनै सजिलो र प्रत्यक्ष बाटो छैन? यहीँनेर नवौं अध्यायमा श्रीकृष्णले भक्तिको त्यो सर्वोच्च र सरलतम रूप प्रकट गर्नुहुन्छ, जहाँ भगवान्‌लाई रिझाउन कुनै सुन-चाँदी वा जटिल मन्त्र चाहिँदैन—केवल एउटा रूखको हरियो पात वा एक अञ्जुली पानी भए पुग्छ! 'योगक्षेमं वहाम्यहम्' र 'न मे भक्तः प्रणश्यति' जस्ता अमर प्रतिज्ञाहरूले भरिएको यो अध्याय सम्पूर्ण गीताकै मुटु मानिन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

राजविद्याको महिमा र आकाशमा फैलिएको वायु

भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई अत्यन्त आत्मीय भावले भन्नुभयो: "हे अर्जुन! तिमी दोष दृष्टि नभएका (ईर्ष्यारहित) पवित्र आत्मा हौ, त्यसैले म तिमीलाई अनुभवसहितको यो सबैभन्दा परम गुह्य (गोप्य) ज्ञान बताउँदैछु, जसलाई जानेपछि तिमी संसारका सम्पूर्ण दुःखहरूबाट सधैंका लागि मुक्त हुनेछौ! यो सम्पूर्ण विद्याहरूको राजा हो, सम्पूर्ण गोप्य कुराहरूको राजा हो, यो अति पवित्र छ, प्रत्यक्ष फल दिने छ, धर्मले भरिएको छ, र यसलाई अभ्यास गर्न अत्यन्त सजिलो र आनन्ददायी छ (सुसुखं कर्तुमव्ययम्)!" त्यसपछि श्रीकृष्णले आफ्नो सर्वव्यापी स्वरूपको गहिरो रहस्य खोल्नुभयो: **श्लोक ४–५:** "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥" "मेरो अव्यक्त स्वरूपद्वारा यो सम्पूर्ण चराचर जगत् जलले बरफलाई ढाके झैं व्याप्त छ। संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरू मभित्रै रहेका छन्, तर म तिनीहरूभित्र बाँधिएर रहेको छैन!" यो कुरा बुझ्न गाह्रो लागेपछि श्रीकृष्णले एउटा भव्य प्राकृतिक दृष्टान्त दिनुभयो: **श्लोक ६:** "यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्। तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥" "जसरी चारैतिर बहने विशाल र शक्तिशाली **वायु (बतास)** सधैं **आकाश** भित्रै रहन्छ, तर आकाशलाई कहिल्यै छुन वा फोहोर गर्न सक्दैन; ठीक त्यसैगरी यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड र सारा प्राणीहरू म परमात्माभित्रै अवस्थित छन्, तर म तिनीहरूका कुनै पनि गुण-दोषबाट सधैं अछूतो र असङ्ग छु भनी बुझ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना... यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्। तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥”

दृश्य 2 • श्लोक ७–१२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सृष्टिको चक्र र मुर्खहरूको दृष्टि

श्रीकृष्णले ब्रह्माण्डको सृष्टि र प्रलयको चक्र देखाउँदै भन्नुभयो: "हे कौन्तेय! कल्पको अन्त्य (महाप्रलय) हुँदा सम्पूर्ण प्राणीहरू मेरो त्रिगुणी प्रकृतिमा विलीन हुन्छन्; र फेरि नयाँ कल्पको सुरुमा म आफ्नै संकल्पले तिनीहरूलाई पुनः उत्पन्न गर्दछु। तर म यस सृष्टिको कुनै कर्ममा बाँधिँदिनँ। म त केवल उदासीन (तटस्थ साक्षी) जस्तै बसेको हुन्छु। 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्।' मेरो केवल उपस्थिति (अध्यक्षता) ले गर्दा नै प्रकृतिले यस चराचर जगत्‌लाई निरन्तर घुमाइरहन्छ!" तर संसारका अज्ञानी मानिसहरूले परमात्मालाई किन चिन्दैनन्? श्रीकृष्णले अत्यन्त मार्मिक सत्य भन्नुभयो: **श्लोक ११:** "अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्। परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥" "जब म साधुहरूको रक्षा गर्नका लागि साधारण मनुष्यको शरीर धारण गरेर तिमीहरूको अगाडि आउँछु, तब अज्ञानी र मुर्ख मानिसहरूले मलाई केवल एउटा हाड-छालाको साधारण मनुष्य सम्झेर मेरो उपहास र तिरस्कार गर्छन्! किनकि उनीहरूले सम्पूर्ण प्राणीहरू र ब्रह्माण्डको परम मालिक (महेश्वर) मेरो दिव्य र अव्यक्त स्वरूपलाई अलिकति पनि चिन्दैनन्!" त्यस्ता मानिसहरूका सबै आशाहरू व्यर्थ हुन्छन्, कर्महरू व्यर्थ हुन्छन्, र ज्ञान व्यर्थ हुन्छ। उनीहरू राक्षस र असुरहरूको अज्ञानमय प्रकृतिको सिकार भएर भड्किरहन्छन्।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्... अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।”

दृश्य 3 • श्लोक १३–१९मूल श्लोक हेर्नुहोस्

महात्मा भक्त र भगवान्‌को विराट् सम्बन्ध

तर साँचो महात्माहरूको स्वभाव कस्तो हुन्छ? श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: जो महात्माहरू छन्, उनीहरू दैवी प्रकृतिमा स्थित भएर मलाई सम्पूर्ण सृष्टिको अविनाशी कारण सम्झी अनन्य मनले मेरो प्रेममा डुब्छन्। "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥" उनीहरू निरन्तर प्रेमपूर्वक मेरो नाम र गुणको कीर्तन गर्छन्, दृढ सङ्कल्पका साथ साधना गर्छन्, र मलाई भक्तिपूर्वक बारम्बार दण्डवत् प्रणाम गर्दै मेरो उपासना गर्दछन्। अनि श्रीकृष्णले देखाउनुभयो कि यस ब्रह्माण्डमा परमात्मा बाहेक अरू केही छँदै छैन: • "पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः..." म नै यस सम्पूर्ण जगत्‌को पिता हुँ, म नै माता हुँ, म नै धारण गर्ने धाता हुँ, र म नै हजुरबुबा (पितामह) हुँ! • म नै जान्न योग्य पवित्र ओंकार (ॐ), ऋग्वेद, सामवेद र यजुर्वेद हुँ। • "गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्..." म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूको परम लक्ष्य (गति) हुँ, पालनकर्ता हुँ, मालिक हुँ, साक्षी हुँ, बासस्थान हुँ, शरण लिने ठाउँ हुँ, र सबैको निःस्वार्थ हितैषी मित्र (सुहृद्) हुँ! • म नै उत्पत्ति, प्रलय, आधार, र अक्षय बीजरूप हुँ! • "तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च..." म नै सूर्य भएर पृथ्वीलाई तपाउँछु, म नै वर्षालाई रोक्छु र म नै आकाशबाट पानी बर्साउँछु! • म नै अमर बनाउने 'अमृत' हुँ, र म नै काल बनेर आउने 'मृत्यु' हुँ! • यहाँ जे देखिन्छ त्यो 'सत्' (अस्तित्व) पनि म हुँ, र जे देखिँदैन त्यो 'असत्' पनि म नै हुँ!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः... गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्।”

दृश्य 4 • श्लोक २०–२१मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सकाम धर्मको सीमा : स्वर्गबाट पतन

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि पूजा-पाठ गरेर स्वर्ग पुग्नु नै धर्मको अन्तिम लक्ष्य हो। तर श्रीकृष्णले स्वर्गको पोल खोल्दै भन्नुभयो: तीन वेदहरूलाई जान्ने, सोमरस पिउने पुण्यात्माहरूले ठूला-ठूला यज्ञहरू गरेर स्वर्गको सुख माग्छन्। उनीहरू आफ्ना पुण्यको बलले देवराज इन्द्रको पवित्र स्वर्गलोकमा पुग्छन्, र त्यहाँ देवताहरूले भोग्ने दिव्य अप्सरा, अमृत र ऐश्वर्यको आनन्द भोग्छन्। तर त्यसपछि के हुन्छ? **श्लोक २१:** "ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥" "उनीहरूले त्यो विशाल स्वर्गलोकको सुख लामो समयसम्म भोगिसकेपछि, जब उनीहरूको **पुण्य सकिन्छ (क्षीणे पुण्ये)**, तब उनीहरूलाई स्वर्गबाट घोक्रेठ्याक लगाएर पुनः यसै दुःखमय **मर्त्यलोक (पृथ्वी)** मा खसालिन्छ! यसरी तीन वेदमा बताइएका सकाम कर्महरू गरेर फलको कामना गर्ने मानिसहरूले केवल आउने र जाने (जन्मने र मर्ने) चक्रव्यूह मात्र पाउँछन्!" स्वर्ग एउटा महँगो होटेल जस्तै हो—जबसम्म खल्तीमा पैसा (पुण्य) हुन्छ तबसम्म सुख मिल्छ, पैसा सकिएपछि बाहिर निकालिन्छ। त्यसैले कृष्णले भन्नुभयो: स्वर्ग माग्ने होइन, सिधै मलाई माग्नुपर्छ!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते॥”

दृश्य 5 • श्लोक २२–२९मूल श्लोक हेर्नुहोस्

योगक्षेमको महाप्रतिज्ञा र 'पत्रं पुष्पं फलं तोयम्'

स्वर्गको सीमा देखाइसकेपछि श्रीकृष्णले सम्पूर्ण गीताकै सबैभन्दा प्रसिद्ध, हृदयस्पर्शी र अविश्वसनीय महामन्त्र उद्घोष गर्नुभयो: **श्लोक २२:** "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥" "जुन भक्तहरूले अन्य कुनै सांसारिक कुराको चिन्तन नगरी, केवल अनन्य प्रेमले म परमात्माको मात्र निरन्तर ध्यान र उपासना गर्दछन्—त्यस्ता सधैं ममा जोडिएका भक्तहरूको **'योग'** (उनीहरूसँग नभएको आवश्यक कुरा जुटाइदिने काम) र **'क्षेम'** (उनीहरूसँग भएको कुराको पूर्ण रक्षा गर्ने काम) को सम्पूर्ण भारी म स्वयम् आफैंले बोक्दछु!" भगवान्‌ले 'म गरिदिन्छु' भन्नुभएन; उहाँले भन्नुभयो— "वहाम्यहम्" (म आफैं भरिया बनेर उनीहरूको जिम्मेवारी बोक्छु)! त्यसो भए भगवान्‌लाई के चढाउने? के धनी मानिसले मात्र भगवान्‌लाई खुसी पार्न सक्छ? कृष्णले भक्तिको त्यो परम सहज ढोका खोल्नुभयो: **श्लोक २६:** "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति। तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥" "जसले मलाई अनन्य प्रेम र भक्तिपूर्वक— • एउटा रूखको हरियो **पात (पत्रम्)**, • बाटोमा फुलेको एउटा सानो **फूल (पुष्पम्)**, • एउटा सानो **फल (फलम्)**, • वा केवल एक अञ्जुली शुद्ध **पानी (तोयम्)** मात्र पनि अर्पण गर्दछ— त्यो शुद्धचित्त निष्कपट भक्तले प्रेमपूर्वक चढाएको त्यस तुच्छ उपहारलाई पनि म साक्षात् प्रकट भएर अत्यन्त स्वाद मानी-मानी स्वीकार गर्दछु!" द्रौपदीको एउटा सागको पात खाएर कृष्णले दुर्वासा ऋषिसहित १० हजार शिष्यहरूको भोक मेटाइदिनुभएको थियो; विदुरको घरमा गएर केराको बोक्रा खानुभएको थियो। भगवान्‌लाई वस्तुको मूल्य होइन, भित्री भावको मूल्य चाहिन्छ! त्यसैले जीवनका सम्पूर्ण कर्महरूलाई पूजा बनाउने सूत्र दिँदै कृष्णले भन्नुभयो: **श्लोक २७:** "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्। यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥" "हे कौन्तेय! तिमी दिनभर जे काम गर्छौ, जे खाना खान्छौ, जे हवन गर्छौ, अरूलाई जे दान दिन्छौ, र जे-जति कष्ट वा तपस्या सहन गर्छौ—ती सम्पूर्ण कुराहरूलाई मलाई अर्पण गरेर गर!" र श्लोक २९ मा भन्नुभयो: "म सबै प्राणीहरूमा समान छु, न म कसैलाई घृणा गर्छु, न कसैप्रति मलाई विशेष मोह छ। तर जसले मलाई प्रेमपूर्वक भज्दछ, ऊ मभित्र रहन्छ र म उसभित्र प्रत्यक्ष निवास गर्दछु!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति...”

दृश्य 6 • श्लोक ३०–३४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

पापीको उद्धार र अन्तिम गर्जना : 'न मे भक्तः प्रणश्यति'

अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले संसारका सबैभन्दा पतित र निराश मानिसहरूका लागि आशाको महासागर खोलिदिनुभयो: **श्लोक ३०–३१:** "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्। साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति। कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥" "यदि कुनै मानिस अत्यन्त घोर पापी र दुराचारी (सबैभन्दा खराब अपराधी) नै किन नहोस्, तर यदि उसले आफ्ना सम्पूर्ण पापहरूबाट पश्चात्ताप गरी अनन्य भावले मेरो शरणमा आएर मेरो भजन गर्न थाल्दछ भने—उसलाई तुरुन्तै 'साधु' नै मान्नुपर्छ! किनकि उसको भित्री संकल्प अब सही दिशामा लागिसक्यो। ऊ अत्यन्त छिट्टै (क्षिप्रम्) परम धर्मात्मा बन्दछ, र सधैंका लागि परम शान्ति प्राप्त गर्दछ! त्यसैले हे कौन्तेय! तिमी छाती ठोकेर सारा संसारलाई घोषणा गरिदेऊ कि— **मेरो भक्तको कहिल्यै पनि पतन वा विनाश हुँदैन (न मे भक्तः प्रणश्यति)!**" कृष्णले स्पष्ट पार्नुभयो: स्त्री, वैश्य, शूद्र वा पापयोनिमा जन्मिएका जो-कसैले पनि मेरो शरण लिएमा उनीहरूले परम गति प्राप्त गर्दछन्। जब पापीहरूले पनि यस्तो परम गति पाउँछन् भने, पवित्र ब्राह्मण र राजर्षिहरूको त कुरै के भयो! अनि अध्याय ९ को अन्तिम श्लोकमा श्रीकृष्णले सम्पूर्ण गीताको निचोड सुनाउनुभयो: **श्लोक ३४:** "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥" "हे अर्जुन! तिमी आफ्नो मन ममा लगाऊ (मन्मना भव), मेरो अनन्य भक्त बन (मद्भक्तो भव), मेरो पूजा-अर्चना गर (मद्याजी भव), र मलाई नै सधैं प्रणाम गर (मां नमस्कुरु)! यसरी आफ्नो आत्मालाई ममा जोडेर, मेरो मात्र परायण भएर बाँच्यौ भने तिमीले निश्चित रूपमा मलाई नै प्राप्त गर्नेछौ!" यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको नवौं अध्याय 'राजविद्याराजगुह्ययोग' समाप्त हुन्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।”

अध्याय 9 को दार्शनिक सार र सन्देश
नवौं अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ कि परमात्मालाई पाउन कुनै ठूलो आडम्बर वा धनसम्पत्ति चाहिँदैन। भगवान्‌लाई केवल एउटा हरियो पात वा एक घुट्को पानी पनि प्रेमले चढाउँदा उहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नै उपहार दिन तयार हुनुहुन्छ। 'अनन्याश्चिन्तयन्तो माम्' र 'न मे भक्तः प्रणश्यति'—यी दुई महावाक्यहरूले हरेक साधकलाई यो अटल विश्वास दिलाउँछन् कि यदि हामी इमान्दार भएर कर्तव्यको बाटोमा लाग्छौं भने हाम्रो सम्पूर्ण चिन्ता र योगक्षेम परमात्मा आफैंले बोक्नुहुन्छ।