दृश्य 1 • श्लोक १–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्
अर्जुनका सात प्रश्न र भगवान्का सटीक उत्तर
अध्यायको आरम्भमै अर्जुनले श्रीकृष्णलाई सातवटा आधारभूत दार्शनिक प्रश्नहरू सोधे:
"किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥"
"हे पुरुषोत्तम!
१. त्यो 'ब्रह्म' के हो?
२. 'अध्यात्म' केलाई भनिन्छ?
३. 'कर्म' भनेको के हो?
४. 'अधिभूत' कसलाई भनिएको हो?
५. 'अधिदैव' के हो?
६. यस शरीरभित्र 'अधियज्ञ' को हो र ऊ कसरी बस्दछ?
७. र मृत्युको अन्तिम घडीमा (प्रयाणकाले) संयमी साधकहरूले तपाईँलाई कसरी जान्दछन्?"
भगवान् श्रीकृष्णले यी सातै प्रश्नहरूको एक-एक गरी अत्यन्त स्पष्ट उत्तर दिनुभयो:
१. **अक्षरं ब्रह्म परमम्**: जो कहिल्यै नाश नहुने अविनाशी, सनातन र सर्वश्रेष्ठ चेतना हो, त्यसैलाई 'परब्रह्म' भनिन्छ।
२. **स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते**: हरेक शरीरमा निवास गर्ने जीवात्माको शुद्ध आत्मभावलाई 'अध्यात्म' भनिन्छ।
३. **भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः**: सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति, विकास र पोषण गराउने त्याग तथा सृष्टिको क्रियाकलापलाई 'कर्म' भनिन्छ।
४. **अधिभूतं क्षरो भावः**: यो सम्पूर्ण परिवर्तनशील, जन्मने र मर्ने भौतिक संसार 'अधिभूत' हो।
५. **पुरुषश्चाधिदैवतम्**: सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई शक्ति दिने हिरण्यगर्भ विराट् पुरुष 'अधिदैव' हो।
६. **अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे**: यस मानव शरीरभित्र जीवात्मासँगै अन्तर्यामी साक्षी भएर बस्ने म श्रीकृष्ण नै साक्षात् 'अधियज्ञ' हुँ, जसले सम्पूर्ण यज्ञ र कर्महरूको फल प्रदान गर्दछ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥”