0%
अध्याय 8 विवरण
श्लोक सूची (28)कथा मोड (Story)
अध्याय 8 • भक्ति षटक (Bhakti) • १० मिनेट अध्ययन

अक्षरब्रह्मयोग

अक्षरब्रह्म योग : मृत्युको विज्ञान, ॐ कार साधना र परम धाम

The Yoga of the Imperishable Brahman: The Science of Death & The Supreme Abode

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
सातौं अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले केही नयाँ दार्शनिक शब्दहरू उच्चारण गर्नुभएको थियो— 'ब्रह्म', 'अध्यात्म', 'कर्म', 'अधिभूत', 'अधिदैव', 'अधियज्ञ', र 'प्रयाणकाल' (मृत्युको घडी)। ती शब्दहरू सुनेर अर्जुनको मनभित्र गहिरो कौतूहल जाग्यो। विशेष गरी मृत्युको समयमा मानिसको चेतना कस्तो हुनुपर्छ? जीवनभर मानिसले जे-जस्तो काम गरे पनि मृत्युको त्यो अन्तिम क्षणमा के हुन्छ? र मृत्युपछि जीवात्मा कुन बाटो भएर यात्रा गर्छ? यी सम्पूर्ण गम्भीर रहस्यहरूको समाधान श्रीमद्भगवद्गीताको आठौं अध्याय 'अक्षरब्रह्मयोग' मा दिइएको छ। यस अध्यायलाई 'मृत्युको विज्ञान' (The Science of Transition and Dying) भन्न सकिन्छ, जहाँ श्रीकृष्णले जीवनभरिको साधनाले मृत्युको घडीलाई कसरी दिव्य मोक्षको द्वार बनाउँछ भन्ने सूत्र सिकाउनुहुन्छ।
दृश्य 1 • श्लोक १–४मूल श्लोक हेर्नुहोस्

अर्जुनका सात प्रश्न र भगवान्‌का सटीक उत्तर

अध्यायको आरम्भमै अर्जुनले श्रीकृष्णलाई सातवटा आधारभूत दार्शनिक प्रश्नहरू सोधे: "किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥ अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥" "हे पुरुषोत्तम! १. त्यो 'ब्रह्म' के हो? २. 'अध्यात्म' केलाई भनिन्छ? ३. 'कर्म' भनेको के हो? ४. 'अधिभूत' कसलाई भनिएको हो? ५. 'अधिदैव' के हो? ६. यस शरीरभित्र 'अधियज्ञ' को हो र ऊ कसरी बस्दछ? ७. र मृत्युको अन्तिम घडीमा (प्रयाणकाले) संयमी साधकहरूले तपाईँलाई कसरी जान्दछन्?" भगवान् श्रीकृष्णले यी सातै प्रश्नहरूको एक-एक गरी अत्यन्त स्पष्ट उत्तर दिनुभयो: १. **अक्षरं ब्रह्म परमम्**: जो कहिल्यै नाश नहुने अविनाशी, सनातन र सर्वश्रेष्ठ चेतना हो, त्यसैलाई 'परब्रह्म' भनिन्छ। २. **स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते**: हरेक शरीरमा निवास गर्ने जीवात्माको शुद्ध आत्मभावलाई 'अध्यात्म' भनिन्छ। ३. **भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः**: सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति, विकास र पोषण गराउने त्याग तथा सृष्टिको क्रियाकलापलाई 'कर्म' भनिन्छ। ४. **अधिभूतं क्षरो भावः**: यो सम्पूर्ण परिवर्तनशील, जन्मने र मर्ने भौतिक संसार 'अधिभूत' हो। ५. **पुरुषश्चाधिदैवतम्**: सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई शक्ति दिने हिरण्यगर्भ विराट् पुरुष 'अधिदैव' हो। ६. **अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे**: यस मानव शरीरभित्र जीवात्मासँगै अन्तर्यामी साक्षी भएर बस्ने म श्रीकृष्ण नै साक्षात् 'अधियज्ञ' हुँ, जसले सम्पूर्ण यज्ञ र कर्महरूको फल प्रदान गर्दछ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥”

दृश्य 2 • श्लोक ५–१०मूल श्लोक हेर्नुहोस्

मृत्युको अन्तिम चेतना : 'यं यं वापि स्मरन्भावम्'

त्यसपछि श्रीकृष्णले अर्जुनको सातौं प्रश्न—'मृत्युको समयमा के हुन्छ?'—को जवाफ दिँदै मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा ठूलो अकाट्य नियम खोल्नुभयो: **श्लोक ५:** "अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्। यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥" "जुन मानिसले आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणमा (मृत्युको घडीमा) केवल म परमात्मालाई मात्र स्मरण गर्दै आफ्नो यो भौतिक शरीर त्याग्दछ—उसले सोझै मेरो परम दिव्य स्वरूपलाई प्राप्त गर्दछ, यसमा अलिकति पनि संशय छैन!" तर के जीवनभर जे मन लाग्यो त्यही गरेर अन्तिम समयमा अचानक भगवान्‌को नाम लिन सकिन्छ? श्रीकृष्णले स्पष्ट पार्नुभयो (श्लोक ६): **"यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥"** "हे कौन्तेय! मानिसले मृत्युको घडीमा जुन-जुन भाव वा वस्तुको चिन्तन गर्दै शरीर त्याग्दछ, ऊ अर्को जन्ममा ठीक त्यही-त्यही स्वरूपमा पुग्दछ; किनकि जीवनभर ऊ त्यही भावमा डुबेर बाँचेको थियो!" यदि कसैले जीवनभर पैसाको मात्र चिन्तन गर्‍यो भने मृत्युको समयमा पैसाकै याद आउनेछ; परिवारको मोहमा डुब्यो भने परिवारकै याद आउनेछ। अन्तिम क्षणमा मानिसले जीवनभरिको सञ्चित विचारहरूको निचोड मात्र देख्छ। त्यसैले श्रीकृष्णले जीवन र मृत्युलाई जोड्ने स्वर्णिम महामन्त्र दिनुभयो: **श्लोक ७:** "तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥" "त्यसैले हे अर्जुन! जीवनको हरेक क्षण, हरेक समय तिमी मेरो निरन्तर स्मरण गर, र आफ्नो कर्तव्य अनुसार युद्ध पनि गर! जब तिम्रो मन र बुद्धि ममा पूर्ण समर्पित हुनेछ, तब तिमीले निःसन्देह मलाई नै प्राप्त गर्नेछौ!" कृष्णले भन्नुभयो: युद्ध छोडेर भगवान् सम्झिने होइन, युद्ध गर्दागर्दै भित्रबाट भगवान्‌लाई सम्झनु नै साँचो योग हो।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥”

दृश्य 3 • श्लोक ११–१५मूल श्लोक हेर्नुहोस्

प्राण त्यागको योगविधि र ओंकारको नाद

योगीहरूले मृत्युको समयमा आफ्नो प्राण कसरी त्याग्छन्? श्रीकृष्णले योगशास्त्रको परम गुह्य विधि बताउनुभयो: १. शरीरका सम्पूर्ण ९ वटा ढोकाहरू (इन्द्रियहरू) लाई बाहिरी विषयहरूबाट पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने। २. मनलाई बाहिर भड्किन नदिई हृदयकमलमा स्थिर गर्ने। ३. आफ्नो प्राणवायुलाई योगबलद्वारा मस्तिष्कको शीर्ष भाग (आज्ञा चक्र / ब्रह्मरन्ध्र) मा चढाउने। अनि अन्तिम श्वासका साथ: **श्लोक १३:** "ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥" "एकाक्षर ब्रह्म 'ॐ' (AUM) को गुञ्जन गर्दै, र म अविनाशी परमात्माको स्वरूपलाई स्मरण गर्दै जसले आफ्नो शरीर त्याग्दछ—त्यो महापुरुषले संसारको सर्वोच्च परम गति (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ!" भगवान्‌ले आफ्ना अनन्य भक्तहरूलाई ढाडस दिँदै भन्नुभयो (श्लोक १४): "अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥" "हे पार्थ! जो मानिस कुनै अन्य कुरामा चित्त नडुलाई निरन्तर मेरो मात्र स्मरण गर्दछ, त्यस्तो सधैं ममा जोडिएको योगीका लागि म धेरै सजिलैसँग प्राप्त भइहाल्छु!" र मलाई प्राप्त गरिसकेका ती महात्माहरू दुःखहरूको खानी र क्षणभङ्गुर यस संसारमा फेरि कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥”

दृश्य 4 • श्लोक १६–२२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

ब्रह्माको कालचक्र र सनातन परम धाम

संसारी मानिसहरू स्वर्ग वा ब्रह्मलोक जान चाहन्छन्। तर श्रीकृष्णले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको कालचक्र देखाउँदै भन्नुभयो: **श्लोक १६:** "आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन। मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥" "हे अर्जुन! यस ब्रह्माण्डमा स्वर्ग, पितृलोक मात्र होइन, स्वयम् सर्वोच्च 'ब्रह्मलोक' सम्मका सम्पूर्ण लोकहरू पनि समय पूरा भएपछि फेरि फर्किनुपर्ने (पुनर्जन्म हुने) नाशवान् ठाउँ हुन्! तर मलाई प्राप्त गरिसकेपछि मानिसको कहिल्यै पनि पुनर्जन्म हुँदैन!" किन? कृष्णले ब्रह्माजीको समयको स्केल (Cosmic Time Scale) खुलाउनुभयो: • ब्रह्माको एक दिन भनेको पृथ्वीको हजार महायुग (४ अर्ब ३२ करोड वर्ष) बराबर हुन्छ, र ब्रह्माको एक रात पनि त्यति नै लामो हुन्छ। • जब ब्रह्माको दिन सुरु हुन्छ, तब अव्यक्त प्रकृतिबाट सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरू र तारा-मण्डलहरू स्वतः प्रकट हुन्छन्। • र जब ब्रह्माको रात पर्दछ, तब ती सम्पूर्ण प्राणीहरू र ब्रह्माण्ड पुनः अव्यक्त प्रकृतिमै विलीन हुन पुग्छन्। तर यस महाविनाशभन्दा पर के छ? **श्लोक २०–२१:** "परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥" "त्यस अव्यक्त प्रकृतिभन्दा पनि पर अर्को एउटा अत्यन्त विलक्षण, सनातन र अव्यक्त परम सत्य छ—जो सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरू र सारा ब्रह्माण्डको महाप्रलय हुँदा पनि कहिल्यै नष्ट हुँदैन! त्यसैलाई 'अक्षर' (Imperishable) र 'परम गति' भनिन्छ। जसलाई प्राप्त गरेपछि जीवात्मा कहिल्यै यस दुःखमय संसारमा फर्किँदैन—त्यही नै मेरो 'परम धाम' हो!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥ तद्धाम परमं मम।”

दृश्य 5 • श्लोक २३–२८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

दुई मार्गहरू : शुक्ल र कृष्ण गति

अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले मृत्युपछि जीवात्माहरू जाने दुईवटा सनातन मार्गहरूको रहस्य खोल्नुभयो: १. **शुक्ल मार्ग (देवयान / प्रकाशको मार्ग)**: जसले अग्नि, प्रकाश, दिन, शुक्लपक्ष (उज्यालो पक्ष), र उत्तरायणका ६ महिनाको समयमा शरीर त्याग्छन्—ती ब्रह्मवेत्ता ज्ञानीहरू सोझै परब्रह्मलाई प्राप्त गर्छन् र संसारमा फेरि कहिल्यै फर्किँदैनन् (अनावृत्ति)। यो मोक्षको मार्ग हो। २. **कृष्ण मार्ग (पितृयान / अन्धकारको मार्ग)**: जसले धुवाँ, रात, कृष्णपक्ष (अँध्यारो पक्ष), र दक्षिणायनका ६ महिनाको समयमा शरीर त्याग्छन्—ती सकाम कर्म गर्ने संसारी मानिसहरू चन्द्रलोकमा पुगेर आफ्ना पुण्यहरूको सुख भोग्छन्, र पुण्य सकिएपछि फेरि यसै मृत्युलोकमा जन्म लिन फर्किन्छन्। "हे पार्थ! जगत्‌का यी दुई मार्गहरू—शुक्ल (उज्यालो) र कृष्ण (अँध्यारो)—सनातन मानिएका छन्। एउटा बाटोबाट जाने मानिस सधैंका लागि मुक्त हुन्छ, र अर्को बाटोबाट जाने मानिस फेरि संसारको जन्म-मरणको चक्रमा फर्किन्छ।" अनि श्रीकृष्णले अर्जुनलाई स्पष्ट भन्नुभयो: "यी दुई मार्गहरूको रहस्यलाई राम्ररी बुझ्ने कुनै पनि योगी कहिल्यै मोहित वा भ्रमित हुँदैन। त्यसैले हे अर्जुन! तिमी सबै समयमा केवल योगयुक्त (परमात्मामा जोडिएको) बन!" वेदको अध्ययन, यज्ञको अनुष्ठान, कठोर तपस्या, र ठूला-ठूला दानहरूबाट मानिसले जे-जति पुण्य-फल पाउँछ, ती सबैलाई नाघेर योगीले त्यो सनातन, आदिम र परम स्थान प्राप्त गर्दछ। यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको आठौं अध्याय 'अक्षरब्रह्मयोग' सम्पन्न हुन्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन।”

अध्याय 8 को दार्शनिक सार र सन्देश
आठौं अध्यायले हामीलाई मृत्युको सत्यता सम्झाउँछ। मृत्यु कुनै अन्त्य होइन; यो त जीवनभरिको चेतनाको अन्तिम परीक्षा हो। यदि हामी जीवनभर संसारका तुच्छ लोभ र मोहमा हराइरह्यौं भने मृत्युको समयमा परमात्माको याद आउन असम्भव छ। त्यसैले श्रीकृष्णको सन्देश स्पष्ट छ— 'मामनुस्मर युध्य च' (मेरो स्मरण गर र आफ्नो कर्तव्य पनि गर)। जब हाम्रो जीवन नै ईश्वरार्पण बन्दछ, तब हाम्रो मृत्यु पनि मोक्षको उत्सव बन्दछ।