The Yoga of Knowledge & Realization: The Fabric of Creation & Vasudeva Sarvam
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो ६ अध्याय (कर्म षटक) मा श्रीकृष्णले आत्मा र शरीरको भिन्नता, निष्काम कर्म, र मनलाई जित्ने ध्यानको साधना सिकाउनुभयो। अब अध्याय ७ देखि १२ सम्मको दोस्रो खण्ड सुरु हुन्छ, जसलाई 'भक्ति षटक' भनिन्छ।
कर्म षटकले उपनिषद्को महावाक्य 'तत्त्वमसि' (त्यो ब्रह्म तिमी हौ) को 'त्वम्' (तिमी / जीवात्मा) पदको विश्लेषण गरेको थियो। अब भक्ति षटकमा श्रीकृष्णले 'तत्' (त्यो / साक्षात् पूर्णब्रह्म परमात्मा) को अलौकिक रहस्य खोल्नुहुन्छ।
अध्याय ७ 'ज्ञानविज्ञानयोग' मा भगवान् श्रीकृष्णले केवल सैद्धान्तिक ज्ञान (ज्ञान) मात्र होइन, सृष्टिको कण-कणमा परमात्मालाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने व्यावहारिक प्रविधि (विज्ञान) सिकाउनुहुन्छ। कसरी सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै धागोमा उनिएका मोतीका दानाहरू जस्तै परमात्मामा अडिएको छ, र चार प्रकारका भक्तहरूमध्ये ज्ञानी भक्त किन सर्वश्रेष्ठ छ भन्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य सार हो।
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई अत्यन्त स्नेहपूर्वक सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो:
"हे पार्थ! ममा अनन्य प्रेमले मन लगाएर, मेरो मात्र आश्रय लिएर योग गर्दा तिमीले मलाई सम्पूर्ण रूपमा, कुनै संशय बिना कसरी जान्न सक्नेछौ—त्यो ध्यान दिएर सुन! म तिमीलाई अनुभवसहितको त्यो पूर्ण ज्ञान (ज्ञान-विज्ञान) बताउँछु, जसलाई जानिसकेपछि यस संसारमा जान्न बाँकी अरू केही पनि रहने छैन!"
तर कृष्णले एउटा दुर्लभ सत्य खुलाउनुभयो (श्लोक ३):
"मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥"
"हजारौं-लाखौं मानिसहरूमध्ये कुनै एक विरलै मानिसले मात्र आत्म-कल्याण र सिद्धिका लागि प्रयत्न गर्दछ; र ती प्रयत्न गर्ने हजारौं साधकहरूमध्ये पनि कुनै एक भाग्यमानीले मात्र मलाई वास्तविक रूपमा तत्वतः जान्दछ!"
त्यसपछि श्रीकृष्णले आफ्ना दुई प्रमुख प्रकृतिहरूको रहस्य बताउनुभयो:
१. **अपरा प्रकृति (जड भौतिक संसार)**:
"भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥"
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश (पञ्चमहाभूत), र मन, बुद्धि, अहङ्कार—यी आठ भागमा विभाजित मेरो यो जड प्रकृतिलाई 'अपरा प्रकृति' भनिन्छ। सम्पूर्ण भौतिक संसार यसैबाट बनेको छ।
२. **परा प्रकृति (चेतन आत्म-शक्ति)**:
"अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥"
"तर हे महाबाहु! यस जड प्रकृतिभन्दा पर मेरो अर्को एक अत्यन्त श्रेष्ठ र दिव्य 'परा प्रकृति' छ—जो चेतन जीवात्मा स्वरूप हो, र जसले यस सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई भित्रबाट जीवन दिएर धारण गरेको छ!"
सम्पूर्ण प्राणीहरू यिनै दुई प्रकृतिहरूको संयोगबाट उत्पन्न हुन्छन्।
अनि श्रीकृष्णले सम्पूर्ण वेदान्तकै सबैभन्दा सुन्दर प्राकृतिक रूपक दिनुभयो:
**श्लोक ७:**
"मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।
मयि सर्वमिदं प्रोक्तं सूत्रे मणिगणा इव॥"
"हे धनञ्जय (अर्जुन)! मभन्दा पर, मभन्दा श्रेष्ठ वा मभन्दा अलग यस ब्रह्माण्डमा अरू केही पनि छैन!
जसरी एउटा **धागो (सूत्र)** मा मालाका सयौं **मोतीहरू (मणिगण)** उनिएका हुन्छन्, ठीक त्यसैगरी यो सम्पूर्ण चराचर ब्रह्माण्ड मभित्रै उनिएको छ!"
धागो नदेखिए पनि मोतीहरू धागोकै भरमा टिकेका हुन्छन्; धागो चुँडियो भने मोतीहरू छरिन्छन्। त्यसैगरी परमात्मा नदेखिए पनि सारा ब्रह्माण्ड उहाँकै सत्तामा टिकेको छ!
भगवान् कहाँ हुनुहुन्छ? उहाँलाई कहाँ खोज्ने?
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई प्रकृतिको हरेक अनुभवमा परमात्मालाई साक्षात् देख्ने दिव्य दृष्टि दिनुभयो:
• **पानीमा**: "रसोऽहमप्सु कौन्तेय..." हे कौन्तेय! पानीको जुन जीवनदायिनी 'रस' (स्वाद र तृप्ति) छ, त्यो म नै हुँ!
• **आकाशका ज्योतिहरूमा**: "प्रभास्मि शशिसूर्ययोः..." सूर्य र चन्द्रमाको जुन चम्किलो 'प्रकाश' छ, त्यो म नै हुँ!
• **वेदहरूमा**: "प्रणवः सर्ववेदेषु..." सम्पूर्ण वेदहरूको मूल बीज मन्त्र पवित्र 'ओंकार (ॐ)' म नै हुँ!
• **आकाश र मानिसमा**: आकाशमा फैलिने 'शब्द' (ध्वनि) म हुँ, र मानिसहरूभित्रको 'पौरुष' (पुरुषार्थ र सामर्थ्य) म नै हुँ!
• **धर्ती र अग्निमा**: "पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च..." पृथ्वीको जुन पवित्र माटोको सुगन्ध छ त्यो म हुँ, र अग्निभित्रको दन्किने 'तेज' म हुँ!
• **प्राणीहरूमा**: सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरूको भित्री 'जीवन-शक्ति' (Life Force) म हुँ, र तपस्वीहरूको 'तपस्या' म हुँ!
• **बुद्धिमान्हरूमा**: "बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि..." बुद्धिमान् मानिसहरूको तीव्र 'बुद्धि' म हुँ, र तेजस्वी महापुरुषहरूको 'तेज' म हुँ!
• **बल र काममा**: बलवान् मानिसहरूको काम र आसक्तिरहित सात्त्विक 'बल' म हुँ, र सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र धर्मसम्मत वंशवृद्धिको पवित्र 'काम' (कामना) म नै हुँ!
"सत्त्व, रज र तम—यी तीनै गुणहरूबाट उत्पन्न हुने जति पनि भावहरू छन्, ती सबै मबाटै उत्पन्न भएका हुन्। तर म ती गुणहरूको अधीनमा छैन; ती गुणहरू चाहिँ मेरो अधीनमा छन्!"
यदि परमात्मा प्रकृतिको कण-कणमा यति स्पष्ट हुनुहुन्छ भने संसारका मानिसहरूले उहाँलाई किन देख्दैनन्?
श्रीकृष्णले कारण बताउनुभयो: प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) को मोहले गर्दा सारा संसार अन्धो भएको छ, र यसभन्दा पर रहेको म अविनाशी परमात्मालाई चिन्न सक्दैन।
अनि श्रीकृष्णले माया तर्ने महामन्त्र दिनुभयो:
**श्लोक १४:**
"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥"
"किनकि मेरो यो त्रिगुणात्मिका अलौकिक 'माया' लाई आफ्नै बलले पार गर्न अत्यन्त कठिन छ! तर जसले अनन्य भावले केवल मेरो शरण लिन्छन्, उनीहरूले यस दुस्तर महामायालाई सजिलैसँग पार गरिहाल्छन्!"
तर जो दुष्ट, मुर्ख र आसुरी स्वभावका मानिसहरू छन्, उनीहरूको बुद्धि यसै मायाले हरण गरिदिएको हुनाले उनीहरू मेरो शरणमा कहिल्यै आउँदैनन्।
त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना भक्तहरूको सुन्दर वर्गीकरण गर्नुभयो:
**श्लोक १६:**
"चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥"
"हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! असल संस्कार भएका चार प्रकारका पुण्यात्मा भक्तहरूले मलाई पुज्ने गर्दछन्:
१. **आर्त**: जब जीवनमा ठूलो विपत्ति, रोग वा सङ्कट आइपर्छ र संसारका सबै सहारा टुट्छन्, तब रोएर मलाई पुकार्ने भक्त (जस्तै: चीरहरणको समयमा द्रौपदी, गोहीले खुट्टा समात्दा गजेन्द्र हात्ती)।
२. **अर्थार्थी**: संसारको धन, सम्पत्ति, सन्तान, पद वा राज्य प्राप्तिका लागि मलाई पुज्ने भक्त (जस्तै: राज्य चाहने सुग्रीव वा ध्रुव)।
३. **जिज्ञासु**: 'ईश्वर को हुन्? सत्य के हो?' भनी जान्नका लागि मेरो खोजी गर्ने भक्त (जस्तै: शौनक मुनि, राजा जनक)।
४. **ज्ञानी**: जसलाई सांसारिक कुनै कुराको चाहना छैन, जो मलाई नै आफ्नो आत्मा सम्झेर केवल मलाई मात्र प्रेम गर्दछ—त्यो निष्काम ज्ञानी भक्त!"
यी चारै प्रकारका भक्तहरू उदार र असल हुन्। तर कृष्ण भन्नुहुन्छ:
"यी चारैमध्ये ममा निरन्तर एकाग्र भएको ज्ञानी भक्त मलाई सबैभन्दा बढी प्रिय छ! किनकि म ज्ञानीलाई अत्यन्त प्रिय छु र ज्ञानी मलाई अत्यन्त प्रिय छ। अरू भक्तहरू त मेरो कृपा लिन आउँछन्, तर **ज्ञानी त साक्षात् मेरो आफ्नै आत्मा हो (ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्)!**"
र श्लोक १९ मा भनिएको छ:
"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥"
अनेकौं जन्महरूको साधनाको अन्त्यमा जसको पूर्ण आँखा खुल्छ, उसले देख्दछ कि— 'यहाँ जे-जति छ, ती सबै साक्षात् वासुदेव (परमात्मा) नै हुन्!' यस्तो परम ज्ञानी महात्मा यस संसारमा अत्यन्त दुर्लभ हुन्छ!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥ वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः।”
अर्जुनको मनमा प्रश्न उठ्न सक्थ्यो— 'संसारमा मानिसहरू अनेकौं देवी-देवताहरूको पूजा किन गर्छन्?'
श्रीकृष्णले उत्तर दिनुभयो:
जसको विवेक सांसारिक कामनाहरूले हरिएको छ, उनीहरू आ-आफ्ना स्वभाव अनुसार धन, पुत्र, वा रोगमुक्ति माग्न अन्य देवताहरूको शरणमा जान्छन्।
कृष्णले एउटा अत्यन्त उदार सत्य प्रकट गर्नुभयो:
"जुनसुकै भक्तले जुनसुकै देवताको स्वरूपलाई श्रद्धापूर्वक पुज्न चाहन्छ, म परमात्माले नै उसको त्यो श्रद्धालाई त्यही देवतामा दृढ र अटल बनाइदिन्छु! र त्यो देवताको माध्यमबाट उसले जे-जति इच्छित फल पाउँछ, त्यो फल पनि वास्तवमा मेरै विधानद्वारा उसलाई प्राप्त भएको हुन्छ।"
तर कृष्णले सीमा देखाउनुभयो:
"ती अल्पबुद्धि मानिसहरूले पाउने फल नाशवान् (अस्थायी) हुन्छ। देवताहरूलाई पुज्ने मानिसहरू देवलोकमा पुग्छन्; तर मेरा अनन्य भक्तहरू सिधै म अविनाशी परमात्मालाई नै प्राप्त गर्दछन्!"
अनि अज्ञानीहरूको भ्रमबारे कृष्णले भन्नुभयो:
"अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥"
बुद्धिहीन मानिसहरूले मेरो परम, अविनाशी र सर्वश्रेष्ठ स्वरूपलाई नजानेर, म अव्यक्त परमात्मालाई कुनै साधारण मनुष्य जस्तै जन्मिएको र मरेको ठान्दछन्! म आफ्नो योगमायाको पर्दाभित्र लुकेको हुनाले यस अज्ञानी संसारले म अजन्मा र अविनाशी ईश्वरलाई चिन्न सक्दैन।
अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो सर्वज्ञता प्रकट गर्दै भन्नुभयो:
"हे अर्जुन! बितेका, वर्तमानका र भविष्यमा आउने सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूलाई म पूर्ण रूपमा जान्दछु; तर मलाई जान्ने कोही पनि छैन!
संसारका सबै प्राणीहरू जन्मनासाथ इच्छा (आकर्षण) र द्वेष (घृणा) बाट उत्पन्न हुने सुख-दुःखको द्वन्द्वमा परेर घोर अज्ञानमा फस्छन्। तर जुन पुण्यात्मा मानिसहरूको पापकर्म नष्ट भइसकेको छ, उनीहरू यस संसारका द्वन्द्वहरूबाट मुक्त भएर दृढ निश्चयका साथ मेरो भक्तिमा लाग्दछन्।"
अनि अध्याय ७ को अन्तिम दुई श्लोकहरूमा श्रीकृष्णले केही नयाँ दार्शनिक शब्दहरूको सूत्रपात गर्नुभयो:
**श्लोक २९–३०:**
"जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥"
"जो मानिसहरू वृद्धावस्था र मृत्युको बन्धनबाट मुक्त हुनका लागि मेरो आश्रय लिएर साधना गर्दछन्—उनीहरूले त्यस **परब्रह्म** लाई, सम्पूर्ण **अध्यात्म** लाई, र सम्पूर्ण **कर्म** लाई तत्वतः जान्दछन्!
र जसले मलाई **अधिभूत** (भौतिक जगत्), **अधिदैव** (दैविक शक्तिहरू), र **अधियज्ञ** (हृदयमा बस्ने यज्ञभोक्ता) सहित समग्र रूपमा जान्दछन्—उनीहरूले मृत्युको अन्तिम घडीमा (प्रयाणकालेऽपि) पनि आफ्नो चित्त विचलित नपारी मलाई नै साक्षात् प्राप्त गर्दछन्!"
यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको सातौं अध्याय 'ज्ञानविज्ञानयोग' सम्पन्न हुन्छ।
तर यहाँ श्रीकृष्णले अन्त्यमा बोलेका सातवटा रहस्यमय शब्दहरू—ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञ, र प्रयाणकाल (मृत्युको समय)—ले अर्जुनको मनमा नयाँ कौतूहल जगायो। ती शब्दहरूको वास्तविक अर्थ के हो? यही जान्नका लागि अब अध्याय ८ (अक्षरब्रह्मयोग) को ढोका खुल्नेछ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः। प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥”
अध्याय 7 को दार्शनिक सार र सन्देश
सातौं अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ कि ईश्वर कुनै मन्दिर वा आकाशमा मात्र सीमित हुनुहुन्न; उहाँ पानीको रस, सूर्यको प्रकाश, र धर्तीको सुगन्धमा हुनुहुन्छ। सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै मालाको धागोमा उनिएको छ।
जब हामी सुख-दुःखको सानो दायराबाट माथि उठेर सबै प्राणीहरूमा 'वासुदेव सर्वम्' (सबैथोक परमात्मा नै हुन्) देख्न थाल्छौं, तब हाम्रो भक्ति केवल माग्ने स्वार्थ नरहेर परम ज्ञानीको आत्मसमर्पण बन्दछ।