0%
अध्याय 6 विवरण
श्लोक सूची (47)कथा मोड (Story)
अध्याय 6 • कर्म षटक (Karma) • १२ मिनेट अध्ययन

आत्मसंयमयोग

आत्मसंयम योग (ध्यानयोग) : चञ्चल मन जित्ने कला र योगभ्रष्टको अमर गति

The Yoga of Meditation, Conquering the Restless Mind & The Destiny of the Seeker

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो ६ अध्यायलाई 'कर्म षटक' (अध्याय १ देखि ६) भनिन्छ, जसको मुख्य लक्ष्य महावाक्य 'तत्त्वमसि' (त्यो ब्रह्म तिमी नै हौ) को 'त्वम्' (तिमी / जीवात्मा) पदको रहस्य खोल्नु हो। पाँचौं अध्यायसम्म आइपुग्दा अर्जुनले बुझिसकेका थिए कि बाहिरी संसार त्याग्नुभन्दा आफ्नै मनलाई अनासक्त बनाउनु साँचो धर्म हो। तर समस्या यहाँ थियो— मानिस चाहन्छ कि मन शान्त होस्, तर मन त बाँदर जस्तै चञ्चल छ! एक क्षणमा यहाँ, अर्को क्षणमा त्यहाँ कुदिरहन्छ। त्यसैले छैटौं अध्याय 'आत्मसंयमयोग' (जसलाई सामान्यतया 'ध्यानयोग' पनि भनिन्छ) मा भगवान् श्रीकृष्णले कुनै सिद्धान्त मात्र होइन, मनलाई तह लगाउने अत्यन्त व्यावहारिक 'ध्यानको प्रविधि' (Practical Technology of Meditation) सिकाउनुहुन्छ। आफ्नो उद्धार आफैं कसरी गर्ने, ध्यानको आसन कस्तो हुनुपर्छ, र बतास जस्तै अनियन्त्रित मनलाई कसरी वशमा ल्याउने भन्ने रहस्य यस अध्यायको मुख्य विषय हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

साँचो संन्यासी र आत्मोद्धारको स्वर्णिम मन्त्र

अध्यायको सुरुवातमै श्रीकृष्णले संन्यासीको गलत परिभाषा मेटिदिनुभयो: "अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥" "जो मानिस कर्मको फलमा आश्रित नभई आफ्नो शास्त्रविहित कर्तव्य कर्म गर्दछ—ऊ नै वास्तविक संन्यासी हो र ऊ नै वास्तविक योगी हो! केवल घरमा आगो नबाल्ने वा कर्म नै त्यागेर हात बाँधेर बस्ने मानिस संन्यासी हुन सक्दैन!" अनि श्रीकृष्णले सम्पूर्ण विश्व-साहित्यकै सबैभन्दा प्रसिद्ध 'आत्मोद्धारको मन्त्र' उद्घोष गर्नुभयो: **श्लोक ५–६:** "उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥" "मानिसले आफ्नो उद्धार आफ्नै प्रयासद्वारा गर्नुपर्छ! आफूलाई कहिल्यै पनि हीन, कमजोर वा निराश बनाएर पतन हुन दिनु हुँदैन। किनकि मानिस आफैं आफ्नो सबैभन्दा ठूलो 'मित्र' हो, र मानिस आफैं आफ्नो सबैभन्दा भयानक 'शत्रु' हो! जुन मानिसले आफ्नो मन र इन्द्रियहरूलाई आफ्नो वशमा पारिसकेको छ—त्यसका लागि उसको आफ्नै मन संसारको सबैभन्दा ठूलो हितैषी मित्र बन्दछ! तर जसले आफ्नो मनलाई जित्न सकेको छैन, उसको आफ्नै मनले कुनै बाहिरी शत्रुले जस्तै उसलाई विनाशको खाडलमा धकेलिदिन्छ!" कृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउनुभयो: तिमीलाई कुनै बाहिरी शत्रुले हराउन सक्दैन; तिम्रो आफ्नै अनियन्त्रित मन नै तिम्रो मुख्य शत्रु हो, र त्यसैलाई जित्नु नै तिम्रो पहिलो विजय हो!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥”

दृश्य 2 • श्लोक १०–१९मूल श्लोक हेर्नुहोस्

ध्यानको व्यावहारिक विधि र हावा नलागेको दियो

ध्यान कसरी गर्ने? श्रीकृष्णले साधकका लागि ध्यानको स्पष्ट कार्यविधि सिकाउनुभयो: १. **स्थानको चयन**: ध्यान बस्ने ठाउँ एकान्त, शान्त र पवित्र हुनुपर्छ। त्यहाँ न धेरै अग्लो न धेरै होचो गरी पहिले कुशको गुन्द्री, त्यसमाथि मृगचर्म वा कम्बल, र त्यसमाथि शुद्ध सेतो कपडा ओछ्याएर आफ्नो स्थिर आसन बनाउनुपर्छ। २. **शरीरको आसन (श्लोक १३)**: "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥" आफ्नो शरीर (ढाड), घाँटी, र टाउकोलाई बिल्कुल सीधा, अचल र स्थिर राख्नुपर्छ। चारैतिर आँखा नडुलाई आफ्नो नाकको टुप्पो (नासिकाग्र) तर्फ दृष्टि केन्द्रित गर्नुपर्छ। ३. **मनको आन्तरिक स्थिति**: मन पूर्ण रूपमा शान्त (प्रशान्तात्मा), भयरहित (विगतभी), र ब्रह्मचर्यको व्रतमा स्थित हुनुपर्छ। सम्पूर्ण सांसारिक चिन्ताहरूलाई रोकेर केवल म (परमात्मा) मा मनलाई एकाग्र गर्नुपर्छ। अनि श्रीकृष्णले ध्यानस्थ चित्तको एउटा अद्वितीय दृष्टान्त दिनुभयो: **श्लोक १९:** "यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥" "जसरी कुनै हावा नचल्ने बन्द र शान्त कोठामा बालिएको दियोको ज्वाला अलिकति पनि यताउति नहल्लिई सीधा र स्थिर भएर बलिरहन्छ; ठीक त्यसैगरी आफ्ना इन्द्रिय र मनलाई जितेका योगीको एकाग्र चित्त परमात्माको ध्यानमा पूर्ण रूपमा अचल र स्थिर रहन्छ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः... यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।”

दृश्य 3 • श्लोक १६–१८मूल श्लोक हेर्नुहोस्

मध्यम मार्ग : अतिवादको कडा निषेध

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि अध्यात्म भनेको शरीरलाई यातना दिनु, भोकै मर्नु, वा रातभर नसुत्नु हो। श्रीकृष्णले यस अतिवादी मूर्खताको कडा खण्डन गर्नुभयो: **श्लोक १६:** "नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥" "हे अर्जुन! यो योग न धेरै थुप्रै खाने पेटु मानिसलाई सिद्ध हुन्छ, न त बिल्कुलै उपवास बसेर भोकै मर्ने मानिसलाई सिद्ध हुन्छ! न यो दिनरात सुतिरहने अल्छीलाई सिद्ध हुन्छ, न त रातभर अनिदो जागा बस्नेलाई नै सिद्ध हुन्छ!" अनि श्रीकृष्णले स्वस्थ, सन्तुलित र दिव्य जीवनको स्वर्णिम नियम दिनुभयो: **श्लोक १७:** "युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥" "जसको खानपिन र हिँडडुल (आहार-विहार) सन्तुलित र नियमित छ; जसको काम-काजमा सन्तुलित प्रयास छ; र जसको सुत्ने र जाग्ने समय पूर्ण रूपमा सन्तुलित छ—त्यस्तो मानिसका लागि मात्र यो योग जीवनका सम्पूर्ण दुःखहरू मेटाउने (दुःखहा) बन्दछ!" जब यसरी प्रशिक्षित भएको चित्त सम्पूर्ण सांसारिक कामनाहरूबाट मुक्त भएर आफ्नै आत्माभित्र स्थिर हुन्छ, तब त्यो मानिसलाई वास्तविक 'युक्त' (योगी) भनिन्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥”

दृश्य 4 • श्लोक २०–३२मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सर्वभूतमा समदर्शन : 'यो मां पश्यति सर्वत्र'

ध्यानको चरम अवस्थामा पुगेपछि के हुन्छ? श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: जहाँ योगको अभ्यासद्वारा चञ्चल चित्त शान्त हुन्छ, जहाँ मानिसले आफ्नो शुद्ध बुद्धिद्वारा आफ्नै आत्माको साक्षात् दर्शन गरेर आफ्नै आत्माभित्र परमानन्दमा मग्न हुन्छ—त्यो अवस्था नै योग हो। त्यो यस्तो अतीन्द्रिय आनन्द हो, जसलाई पाइसकेपछि साधक संसारको ठूलोभन्दा ठूलो दुःखले पनि अलिकति डगमगाउन सक्दैन। दुःखको संसारसँगको सम्बन्धविच्छेद हुनु नै 'योग' हो। अनि श्रीकृष्णले सर्वोच्च ज्ञानी योगीको दृष्टि कस्तो हुन्छ भनी बताउनुभयो: **श्लोक २९–३०:** "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥" "जसको अन्तःकरण योगमा स्थिर भइसकेको छ, उसले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आफ्नै आत्माभित्र देख्दछ, र सबै प्राणीहरूभित्र आफ्नै आत्मा (परमात्मा) लाई देख्दछ। उसको दृष्टि सर्वत्र 'समदर्शन' बन्दछ! जसले मलाई सम्पूर्ण प्राणीहरू र सारा ब्रह्माण्डमा साक्षात् देख्दछ, र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई मभित्र देख्दछ—उसका लागि म कहिल्यै अलप (अदृश्य) हुँदिनँ, र ऊ मेरा लागि कहिल्यै हराउँदैन!" र श्लोक ३२ मा भन्नुभयो: जो मानिसले आफ्नो सुख र दुःख जस्तै संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरूको सुख र दुःखलाई पनि समान अनुभूति गर्दछ, त्यो नै यस संसारको सबैभन्दा परम योगी हो!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥”

दृश्य 5 • श्लोक ३३–३६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

मनको चञ्चलता र अभ्यास-वैराग्यको अस्त्र

श्रीकृष्णका यी भव्य कुरा सुनेर अर्जुन फेरि निराश हुँदै भन्छन्: "हे मधुसूदन! तपाईँले यो जुन समभावको योग बताउनुभयो, मनको चञ्चलताका कारण म यसलाई स्थिर रूपमा देख्न सकिरहेको छैन। किनकि—" **श्लोक ३४:** "चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥" "हे कृष्ण! यो मन अत्यन्त चञ्चल छ, मथिङ्गल हल्लाउने (प्रमाथि) छ, अत्यन्त बलवान् छ, र हठी छ! आकाशमा चल्ने तीव्र हुरीबतासलाई हातले समातेर रोक्न जति असम्भव छ, यो मनलाई नियन्त्रण गर्न म त्यत्तिकै कठिन देख्छु!" अर्जुनको यो इमान्दार स्वीकारोक्तिमा श्रीकृष्णले कुनै झुटो आश्वासन दिनुभएन। उहाँले अर्जुनको कुरालाई पूर्ण स्वीकार गर्दै भन्नुभयो: **श्लोक ३५:** "असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥" "हे महाबाहु अर्जुन! यसमा कुनै संशय छैन कि यो मन अत्यन्त चञ्चल छ र यसलाई रोक्न अत्यन्त कठिन छ। तर हे कौन्तेय! दुईवटा उपायहरूद्वारा यस मनलाई पूर्ण रूपमा वशमा ल्याउन सकिन्छ: १. **अभ्यास**: मन जति पटक भाग्छ, त्यति नै पटक यसलाई सम्झाएर पुनः परमात्मामा फर्काउने निरन्तरको साधना (अभ्यास)। २. **वैराग्य**: संसारका क्षणिक भोग र वासनाहरूबाट मनको आकर्षण हटाउने विवेक (वैराग्य)।" जसको मन आफ्नो नियन्त्रणमा छैन, उसका लागि योग अत्यन्त कठिन छ; तर जसले उपायपूर्वक आफ्नो मनलाई वशमा राख्छ, उसले सजिलै यो सिद्धि प्राप्त गर्दछ।
मूल सम्वाद (अर्जुन & श्रीकृष्ण) :

“चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्... असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥”

दृश्य 6 • श्लोक ३७–४७मूल श्लोक हेर्नुहोस्

योगभ्रष्टको अमर गति : साधकको कहिल्यै नाश हुँदैन

अध्यायको अन्त्यमा अर्जुनले एउटा अत्यन्त मार्मिक प्रश्न सोधे: "हे कृष्ण! यदि कुनै साधकले ठूलो श्रद्धाका साथ योग सुरु गर्‍यो, तर मन विचलित भएर मोक्ष पाउनुभन्दा पहिले नै उसको मृत्यु भयो भने उसको के गति हुन्छ? न उसले संसारको भोग नै भोग्न पायो, न परमात्मालाई नै पायो! कतै ऊ आकाशमा टुक्रिएको बादल जस्तै बीचैमा नष्ट भएर त जाँदैन?" भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्ण मानव जातिकै हृदयलाई शीतल बनाउने महाआश्वासन दिनुभयो: **श्लोक ४०:** "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥" "हे पार्थ! त्यस्तो साधकको न यस लोकमा विनाश हुन्छ, न परलोकमा नै विनाश हुन्छ! हे मेरो प्रिय बन्धु! कल्याणकारी धर्मको बाटोमा लागेको कुनै पनि मानिस कहिल्यै पनि दुर्गतिमा पर्दैन!" कृष्णले देखाउनुभयो कि त्यस्तो अपूर्ण साधक (योगभ्रष्ट) को पुनर्जन्म कसरी हुन्छ: १. ऊ पहिले स्वर्ग जस्ता पवित्र लोकहरूमा लामो समय दिव्य सुख भोग्छ। २. त्यसपछि ऊ यस पृथ्वीमा कुनै पवित्र, सदाचारी र सम्पन्न (श्रीमान्) कुलमा जन्म लिन्छ। ३. अथवा ऊ साक्षात् ब्रह्मज्ञानी योगीहरूकै परिवारमा जन्म पाउँछ—जुन संसारमा अत्यन्त दुर्लभ छ! ४. त्यहाँ जन्मिएपछि उसको पूर्वजन्मको आध्यात्मिक संस्कार र बुद्धि स्वतः जागृत हुन्छ, र उसले कुनै बाहिरी सिकाई बिना नै पूर्वजन्मको बिन्दुबाट पुनः तीव्र साधना सुरु गर्छ! अनेकौं जन्मको सञ्चित प्रयासले अन्ततः ऊ परम मोक्षमा पुग्छ। र अध्याय ६ को अन्तिम श्लोकमा श्रीकृष्णले सम्पूर्ण योगहरूको तुलना गर्दै घोषणा गर्नुभयो: **श्लोक ४७:** "योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥" "तपस्वीहरूभन्दा योगी श्रेष्ठ छ, शास्त्रका पण्डितहरूभन्दा योगी श्रेष्ठ छ, र सकाम कर्म गर्नेहरूभन्दा पनि योगी श्रेष्ठ छ। र ती सबै योगीहरूमध्ये पनि—जो आफ्नो अन्तस्करण ममा एकाकार गरेर, परम श्रद्धाका साथ मेरो भजन गर्दछ, त्यो नै मेरो विचारमा संसारको सबैभन्दा सर्वोच्च र परम श्रेष्ठ योगी हो!" यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो षटक (कर्म षटक) को अन्तिम अध्याय 'आत्मसंयमयोग' समाप्त हुन्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति... योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥”

अध्याय 6 को दार्शनिक सार र सन्देश
छैटौं अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवनको सबैभन्दा ठूलो लडाइँ बाहिरी संसारसँग होइन, आफ्नै चञ्चल मनसँग हो। मन मित्र पनि बन्न सक्छ र शत्रु पनि। सन्तुलित आहार-विहार, अभ्यास र वैराग्यद्वारा जब हामी मनलाई नियन्त्रणमा राख्छौं, तब हामी सर्वत्र परमात्माको समदर्शन गर्न सक्षम हुन्छौं। र सबैभन्दा ठूलो सान्त्वना—सत्यको बाटोमा गरिएको सानोभन्दा सानो प्रयास पनि कहिल्यै खेर जाँदैन, त्यो अर्को जन्ममा पनि हाम्रो साथमै रहन्छ।