0%
अध्याय 5 विवरण
श्लोक सूची (29)कथा मोड (Story)
अध्याय 5 • कर्म षटक (Karma) • ८ मिनेट अध्ययन

कर्मसंन्यासयोग

कर्मसंन्यास योग : कमलको पात झैं अनासक्त जीवन र समदृष्टि

The Yoga of Renunciation of Action & Living Untouched Like a Lotus Leaf

अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
चौथो अध्यायको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले एकातिर ज्ञानरूपी अग्निले सम्पूर्ण कर्महरूलाई भष्म पार्ने 'कर्मसंन्यास' को कुरा गर्नुभयो; अनि तुरुन्तै फेरि भन्नुभयो— "त्यसैले कर्मयोगमा स्थिर भएर युद्धका लागि उठ!" अर्जुनको मनमा फेरि त्यही पुरानो द्वन्द्व बल्झियो। अर्जुनले सोचे— 'कर्म त्याग्नु (संन्यास) र कर्म गर्नु (कर्मयोग)—यी दुई त बिल्कुलै विपरीत कुरा हुन्! एउटाले घरबार र काम छोडेर जङ्गल जाऊ भन्छ, अर्कोले युद्धको मैदानमा रगत बगाऊ भन्छ। दुवै कसरी राम्रो हुन सक्छ?' यही व्यावहारिक जिज्ञासाबाट पाँचौं अध्याय 'कर्मसंन्यासयोग' सुरु हुन्छ। यस अध्यायमा श्रीकृष्णले प्रष्ट पार्नुहुन्छ कि वास्तविक संन्यास कपडा फेर्नु वा घर छोड्नुमा होइन; मनभित्रको आसक्ति र कर्तापनको अहङ्कार छोड्नुमा हुन्छ। पानीमा रहेर पनि पानीले नभिज्ने कमलको पात जस्तै संसारमा कसरी निर्लेप भएर बाँच्ने भन्ने जीवन-कला यस अध्यायको प्राण हो।
दृश्य 1 • श्लोक १–६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

संन्यास र कर्मयोगको तुलना : कुन मार्ग श्रेष्ठ?

अध्यायको पहिलो श्लोकमै अर्जुनले श्रीकृष्णलाई आफ्नो अन्तिम फैसला माग्दै सोधे: "संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि। यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥" "हे कृष्ण! तपाईँ कहिले कर्महरूको संन्यास (त्याग) को प्रशंसा गर्नुहुन्छ, अनि कहिले फेरि निष्काम कर्मयोगको प्रशंसा गर्नुहुन्छ। म अलमल्ल परें! कृपा गरेर यी दुई मार्गहरूमध्ये जुन निश्चित रूपमा बढी श्रेयस्कर (कल्याणकारी) छ, त्यो एउटा मात्र कुरा मलाई स्पष्ट भनिदिनुहोस्!" श्रीकृष्णले अत्यन्त सरल शब्दमा समाधान दिनुभयो: "हे अर्जुन! कर्मसंन्यास (ज्ञानमार्ग) र कर्मयोग (सेवामार्ग)—यी दुवैले मानिसलाई परम मोक्ष नै दिलाउँछन्। तर यदि तिमी दुईमध्ये कुन सजिलो र उत्तम छ भनेर सोध्छौ भने, कर्मसंन्यासभन्दा 'कर्मयोग' धेरै श्रेष्ठ छ!" कृष्णले साँचो संन्यासीको परिभाषा दिनुभयो (श्लोक ३): "ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति। निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥" "हे महाबाहु! जो मानिस कसैसँग द्वेष (घृणा) गर्दैन, र कसैबाट केही पनि चाहँदैन (कामना गर्दैन), त्यो गृहस्थीमा बसेर काम गरिरहेको भए पनि ऊ सधैं 'नित्य संन्यासी' नै हो! किनकि सुख-दुःख जस्ता द्वन्द्वहरूबाट मुक्त भएको मानिस सजिलैसँग कर्मबन्धनबाट मुक्त भइहाल्छ।" मुर्ख मानिसहरूले भन्छन् कि साङ्ख्य (संन्यास) र योग (कर्म) फरक-फरक हुन्; तर जो पण्डित छन्, उनीहरूलाई थाहा छ कि एउटा मार्गमा राम्ररी लाग्दा पनि दुवैको एउटै परम फल प्राप्त हुन्छ। अनि कृष्णले एउटा गम्भीर चेतावनी दिनुभयो (श्लोक ६): "संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः। योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥" "हे महाबाहु अर्जुन! कर्मयोग (मनको शुद्धिकरण) बिना सिधै संन्यास लिन खोज्नु अत्यन्त कठिन र दुःखदायी हुन्छ। तर निष्काम कर्मयोगमा लागेको साधकले चाँडै नै परब्रह्मलाई सहजै प्राप्त गर्दछ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते... संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।”

दृश्य 2 • श्लोक ७–१३मूल श्लोक हेर्नुहोस्

कमलको पातको दृष्टान्त : संसारमा निर्लेप रहने कला

कर्मयोगीले कर्म गर्दा पनि ऊ किन बाँधिँदैन? श्रीकृष्णले यसको मनोवैज्ञानिक रहस्य खोल्नुभयो: जसको चित्त शुद्ध छ, जसले आफ्नो शरीर र मनलाई जितेको छ, जसका सम्पूर्ण इन्द्रियहरू नियन्त्रणमा छन्, र जसले आफ्नो आत्मालाई सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मा (एउटै परमात्मा) को रूपमा देख्छ—त्यसले संसारका सबै कर्म गर्दा पनि ऊ कहिल्यै कर्ममा लिप्त हुँदैन! तत्वज्ञानी मानिसले देख्दा, सुन्दा, छुँदा, सुँघ्दा, खाँदा, हिँड्दा, सुत्दा, श्वास फेर्दा, बोल्दा, वा आँखा झिम्क्याउँदा पनि भित्रबाट यही दृढ निश्चय राख्छ— 'इन्द्रियहरू नै आ-आफ्ना विषयहरूमा खेलिरहेका छन्, म आत्मा त केही पनि गरिरहेको छैन (नैव किञ्चित्करोमीति)!' अनि श्रीकृष्णले सम्पूर्ण गीताकै सबैभन्दा प्रसिद्ध प्राकृतिक दृष्टान्त दिनुभयो: **श्लोक १०:** "ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥" "जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरूलाई ब्रह्म (ईश्वर) मा अर्पण गरेर, र सम्पूर्ण आसक्ति त्यागेर आफ्नो कर्तव्य गर्दछ—ऊ यस संसारमा रहेर पनि कुनै पाप वा दोषले लिप्त हुँदैन; ठीक त्यसैगरी जसरी पोखरीको हिलो र पानीमा फुलेको **कमलको पात (पद्मपत्र)** पानीको थोपाबाट सधैं अछूतो र ओभानो रहन्छ!" कर्मयोगीहरूले केवल आफ्नो आत्मशुद्धिका लागि अहङ्कार त्यागेर शरीर, मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूद्वारा कर्तव्य कर्म गर्छन्। श्लोक १३ मा शरीरलाई 'नौवटा ढोका भएको नगर' (नवद्वारे पुरे देही—दुई आँखा, दुई कान, दुई नाकका प्वाल, एक मुख, र दुई मल-मूत्र द्वार) भनिएको छ। यस नौ ढोके सहरमा बस्ने जीवात्मा वास्तवमा न आफैं केही गर्छ, न अरूलाई केही गर्न लगाउँछ; ऊ त केवल सहरको साक्षी राजा जस्तै आनन्दपूर्वक निवास गर्दछ!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥”

दृश्य 3 • श्लोक १४–२१मूल श्लोक हेर्नुहोस्

समदर्शित्वको अमर मन्त्र : पण्डितको समदृष्टि

श्रीकृष्णले अगाडि सम्झाउनुभयो: "परमात्माले न कसैको पापकर्म ग्रहण गर्नुहुन्छ, न कसैको पुण्य नै लिनुहुन्छ। तर अज्ञानको बाक्लो पर्दाले ज्ञानलाई ढाकेको हुनाले सबै संसारी प्राणीहरू मोहित भइरहेका छन्। तर जसको त्यो अज्ञान आत्मज्ञानद्वारा नष्ट भइसकेको छ, उसको ज्ञानले सूर्य झैं साक्षात् परब्रह्मलाई प्रकाशित गरिदिन्छ।" यहींनेर भगवान् श्रीकृष्णले वेदान्त र हिन्दू दर्शनको सबैभन्दा क्रान्तिकारी समानताको मन्त्र उद्घोष गर्नुभयो: **श्लोक १८:** "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥" "जो वास्तविक ज्ञानी पण्डित हुन्, उनीहरूले— • विद्या र विनम्रताले युक्त ब्राह्मणमा, • एउटा गाईमा, • एउटा हात्तीमा, • बाटोको एउटा कुकुरमा, • र कुकुरको मासु खाने चाण्डालमा समेत— सबैको बाहिरी शरीर र जातको पर्दा पन्छाएर, सबैभित्र एउटै सम परमात्माको चैतन्य साक्षात् देख्दछन्!" कृष्ण भन्नुहुन्छ: जसले यसै जीवनमा आफ्नो मनलाई यस 'समभाव' (समानता) मा स्थिर गरिसकेको छ, उसले बाँच्दा-बाँच्दै संसारलाई जितिसक्यो! किनकि ब्रह्म निर्दोष र सम छ, त्यसैले ऊ ब्रह्ममै स्थित भइसकेको छ। त्यस्तो ज्ञानी मानिस प्रिय वस्तु वा मानिस पाउँदा खुशीले मात्तिँदैन, र अप्रिय घटना घट्दा दुःखले विचलित हुँदैन। बाहिरी भोगहरूको क्षणिक स्पर्शमा सुख नखोजेर उसले आफ्नै आत्माभित्र अक्षय आनन्द प्राप्त गर्दछ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥”

दृश्य 4 • श्लोक २२–२६मूल श्लोक हेर्नुहोस्

सांसारिक सुखको यथार्थ : दुःखको मूल स्रोत

संसारी मानिसहरू दिनरात सुख खोज्दै दौडिरहेका हुन्छन्। तर श्रीकृष्णले सांसारिक सुखको भयानक यथार्थ पर्दाफास गरिदिनुभयो: **श्लोक २२:** "ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते। आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥" "हे कौन्तेय! इन्द्रिय र बाहिरी वस्तुहरूको संयोगबाट उत्पन्न हुने जति पनि संसारका भोग-विलास र सुखहरू छन्—ती सबै वास्तवमा 'दुःखका गर्भ' (साक्षात् दुःखका कारण) हुन्! किनकि ती सबै सुरु हुने र अन्त्य हुने अनित्य हुन्। त्यसैले कुनै पनि बुद्धिमान् र विवेकी मानिस यस्ता क्षणिक भोगहरूमा कहिल्यै रमाउँदैन!" अनि श्रीकृष्णले यस पृथ्वीमा साँच्चै सुखी को हो भनी घोषणा गर्नुभयो: **श्लोक २३:** "शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्। कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥" "जुन मानिसले आफ्नो यो शरीर छुट्नुभन्दा पहिले नै, अर्थात् यसै जीवनमा बाँच्दा-बाँच्दै, काम (वासना) र क्रोध (रिस) बाट उठ्ने तीव्र आँधीमय वेगलाई शान्त भएर सहन गर्न सक्दछ—त्यो व्यक्ति नै यस संसारमा वास्तविक योगी हो, र ऊ नै साँचो सुखी मानिस हो!" जो आफ्नै आत्माभित्र सुखी छ, आफ्नै आत्माभित्र आनन्द लिन्छ, र जसको चेतना आफ्नै आत्मज्योतिमा प्रकाशित छ—त्यो ब्रह्मभूत योगीले ब्रह्मनिर्वाण (परम मोक्ष) प्राप्त गर्दछ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते... कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः।”

दृश्य 5 • श्लोक २७–२९मूल श्लोक हेर्नुहोस्

ध्यानयोगको सूत्र र सर्वभूतात्मा श्रीकृष्ण

अध्यायको अन्त्यतिर भगवान् श्रीकृष्णले आउँदो छैटौं अध्याय (ध्यानयोग) को बीजारोपण गर्दै ध्यानको सङ्क्षिप्त सूत्र दिनुभयो: "बाहिरी विषयहरूलाई बाहिरै छोडेर, आँखाको दृष्टिलाई दुई आँखीभौँको बीचमा (आज्ञा चक्रमा) स्थिर गरेर, नाकभित्र चल्ने प्राण र अपान वायुलाई सन्तुलित बनाएर, जसले आफ्ना इन्द्रिय, मन र बुद्धिलाई जितेको छ, र जो इच्छा, भय र क्रोधबाट सधैंका लागि मुक्त भएको छ—त्यस्तो मननशील मुनि सदा-सदाका लागि मुक्त नै छ!" र पाँचौं अध्यायको अन्तिम श्लोकमा श्रीकृष्णले सम्पूर्ण वेद र उपनिषद्‌हरूको सारभूत 'शान्ति मन्त्र' दिनुभयो: **श्लोक २९:** "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्। सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥" "मलाई सम्पूर्ण यज्ञ र तपस्याहरूको परम भोक्ता, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका लोकहरूको सर्वोच्च मालिक (महेश्वर), र समस्त प्राणीहरूको निःस्वार्थ, निष्कपट परम मित्र (सुहृद्) हो भनी जसले तत्वतः जान्दछ—उसले संसारका सम्पूर्ण भयहरूबाट मुक्त भएर परम शान्ति प्राप्त गर्दछ!" यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको पाँचौं अध्याय 'कर्मसंन्यासयोग' सम्पन्न हुन्छ। कमलको पात झैं संसारमा निर्लेप भएर कर्म कसरी गर्ने, पण्डितको समदृष्टि के हो, र कसरी काम-क्रोधको वेगलाई जितेर परमात्मालाई आफ्नो अभिन्न मित्रका रूपमा पाउने भन्ने बाटो अर्जुनले बुझे। अब यस स्थितिलाई प्राप्त गर्न मनलाई कसरी ध्यानमा लगाउने भन्ने सिक्न अध्याय ६ (आत्मसंयमयोग) प्रारम्भ हुनेछ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :

“भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्। सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥”

अध्याय 5 को दार्शनिक सार र सन्देश
पाँचौं अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ कि संसारबाट भाग्नु संन्यास होइन; संसारमा रहेर पनि कुनै दाग नलागी कमलको पात झैं फुल्नु नै वास्तविक संन्यास हो। जब हामी सबै प्राणीहरूमा एउटै परमात्माको समभाव देख्न थाल्छौं र कृष्णलाई आफ्नो परम हितैषी मित्र मान्दछौं, तब जीवनको हरेक कर्म शान्ति र आनन्दको उत्सव बन्दछ।