ज्ञानकर्मसंन्यास योग : अवतार रहस्य, ज्ञानयज्ञ र संशय संहार
The Mystery of Divine Incarnation, Wisdom in Action & The Flame of Knowledge
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
तेस्रो अध्याय (कर्मयोग) मा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'लोकसङ्ग्रह' का लागि निष्काम भावले कर्म गर्न र काम-क्रोध जस्ता आन्तरिक शत्रुहरूलाई मार्न आज्ञा दिनुभएको थियो। तर मानिस कर्म गर्दागर्दै कसरी ज्ञानको परम शिखामा पुग्न सक्छ? र कर्म गर्दागर्दै पनि कर्मको बन्धनबाट कसरी पूर्ण रूपमा मुक्त (संन्यास) हुन सकिन्छ?
यहीँनेर चौथो अध्याय 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' प्रकट हुन्छ। यस अध्यायमा श्रीकृष्णले गीताको त्यो अनुपम रहस्य खोल्नुहुन्छ जहाँ 'ज्ञान' र 'कर्म' एकापसमा मिसिएर एउटै बन्दछन्—जसलाई 'कर्ममा अकर्म' भनिन्छ।
यस अध्यायको ऐतिहासिक महत्त्व अर्को कुरामा पनि छ: यहीँ पहिलो पटक भगवान् श्रीकृष्णले आफू केवल पाण्डवहरूको रथ हाँक्ने सारथि वा साधारण मानव मात्र नभएर, अनादि कालदेखि अवतार लिँदै आउनुभएका साक्षात् पूर्णब्रह्म परमात्मा हुनुहुन्छ भनी आफ्नो अवतारको परम रहस्य उद्घोष गर्नुहुन्छ।
अध्यायको आरम्भमै श्रीकृष्णले यस योगको प्राचीन इतिहास बताउँदै भन्नुभयो:
"हे अर्जुन! यो अविनाशी निष्काम कर्मयोग मैले सृष्टिको सुरुमा सूर्यदेव (विवस्वान्) लाई सिकाएको थिएँ। सूर्यले आफ्ना पुत्र वैवस्वत मनुलाई सिकाए, र मनुले आफ्ना छोरा इक्ष्वाकु (सूर्यवंशका पहिलो राजा) लाई सिकाए। यसरी राजर्षिहरूको परम्पराबाट यो ज्ञान सर्दै आयो। तर धेरै लामो कालखण्ड बितेपछि संसारमा यो योग लोप हुन पुग्यो। आज त्यही पुरातन, परम रहस्यमय र उत्तम योग मैले तिमीलाई सुनाउँदैछु; किनकि तिमी मेरो प्रिय सखा र अनन्य भक्त हौ!"
यो सुनेर अर्जुनको मनमा तुरुन्तै शङ्का उब्जियो (श्लोक ४):
"अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥"
"हे कृष्ण! तपाईँको जन्म त अहिले भर्खरै हाम्रो पुस्तामा भएको हो; जबकि सूर्यदेवको जन्म त सृष्टिको आदि कालमा करोडौं वर्ष पहिले भएको थियो। अनि तपाईँले नै सृष्टिको सुरुमा सूर्यलाई यो ज्ञान दिनुभएको थियो भनेर म कसरी विश्वास गरूँ?"
अर्जुनको यो प्रश्न संसारका हरेक सन्देहवादी मानिसको प्रश्न थियो।
श्रीकृष्णले गम्भीर र अलौकिक स्वरमा उत्तर दिनुभयो:
"बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥"
"हे परन्तप अर्जुन! मेरा र तिम्रा अनेकौं-अनेक जन्महरू बितिसकेका छन्। तर फरक यति मात्र हो— मलाई आफ्ना सबै जन्महरूको पूर्ण स्मरण छ, तर तिमीलाई आफ्ना ती जन्महरूको केही पनि याद छैन!
म अजन्मा (जन्म नहुने), अविनाशी स्वरूप, र सम्पूर्ण प्राणीहरूको परम ईश्वर भएर पनि, आफ्नो त्रिगुणात्मिका प्रकृतिलाई आफ्नो वशमा राखेर, आफ्नै योगमायाद्वारा समय-समयमा साकार रूपमा प्रकट हुने गर्दछु।"
अनि भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्ण मानव जातिको इतिहासकै सबैभन्दा प्रसिद्ध अवतार घोषणा गर्नुभयो:
**श्लोक ७–८:**
"यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥"
"हे भारत (अर्जुन)! जब-जब यस धर्तीमा धर्मको हानि (पतन) हुन्छ र अधर्मको भयानक वृद्धि हुन थाल्छ, तब-तब म आफैंलाई साकार रूपमा प्रकट गर्दछु!
सत्यको बाटोमा हिँड्ने साधु-सज्जनहरूको रक्षा गर्नका लागि, पापकर्म गर्ने दुष्ट र आततायीहरूको समूल विनाश गर्नका लागि, र धर्तीमा न्याय तथा धर्मको पुनः स्थापना गर्नका लागि म युग-युगमा अवतार लिने गर्दछु!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्... सम्भवामि युगे युगे॥”
श्रीकृष्णले अगाडि भन्नुभयो:
"हे अर्जुन! मेरो यो दिव्य जन्म र मेरा यी दिव्य कर्महरूलाई जसले तत्वतः (वास्तविक रूपमा) बुझ्दछ, उसले शरीर त्यागेपछि फेरि यस संसारमा पुनर्जन्म लिनु पर्दैन; ऊ सोझै मलाई नै प्राप्त गर्दछ! राग (आसक्ति), भय (डर), र क्रोधबाट मुक्त भएर, ममा एकाकार भई मेरो शरण लिने अनेकौं महापुरुषहरू ज्ञानरूपी तपस्याद्वारा पवित्र भएर ममा लीन भइसकेका छन्।"
अनि भगवान्ले आफ्नो परम निष्पक्षताको नियम उद्घोष गर्नुभयो:
**श्लोक ११:**
"ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥"
"हे पार्थ! जसले मलाई जसरी शरण लिन्छ, म पनि उसलाई त्यसैगरी अनुग्रह गर्दछु। ज्ञानीले ज्ञानद्वारा, भक्तले प्रेमद्वारा, र कर्मयोगीले सेवाद्वारा मलाई खोज्छ। सबै मानिसहरू अन्ततः जुनसुकै बाटोबाट हिँडे पनि मेरै मार्गमा आइपुग्छन्!"
त्यसपछि श्रीकृष्णले हिन्दू समाजको 'वर्ण व्यवस्था' को वास्तविक रहस्य खोल्नुभयो (श्लोक १३):
"चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥"
"मैले चार वर्णहरूको सृष्टि गरेको हुँ— तर जन्म वा कुलको आधारमा होइन; 'गुण' (सत्त्व, रज, तम) र 'कर्म' (मानिसको स्वाभाविक कार्य र योग्यता) को विभाजनको आधारमा! म यस सृष्टिको रचयिता भए तापनि, ममा कुनै फलको तृष्णा नभएकाले म अकर्ता र अविनाशी छु।"
कृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउनुभयो: जब परमात्मा स्वयम् कर्म गरेर पनि कर्मको बन्धनमा बाँधिनुहुन्न भने, तिमीले पनि अहङ्कार त्यागेर पूर्वजहरूले झैं केवल कर्तव्यका लागि कर्म गर्नुपर्छ!
यहींनेर श्रीकृष्णले कर्मको अत्यन्त सूक्ष्म र गहिरो दर्शन सुरु गर्नुभयो:
"हे अर्जुन! कर्म के हो र अकर्म के हो भन्ने कुरामा ठूला-ठूला बुद्धिमान् कवि र विद्वान्हरू पनि अलमल्ल पर्छन्। त्यसैले म तिमीलाई कर्मको त्यो वास्तविक रहस्य बताउँछु, जसलाई जानेपछि तिमी संसारका सम्पूर्ण अशुभ बन्धनहरूबाट मुक्त हुनेछौ।"
कृष्णले कर्मका तीन भेद खुलाउनुभयो:
१. **कर्म**: शास्त्रसम्मत कर्तव्य कर्म।
२. **विकर्म**: निषेध गरिएका पापकर्म र अपराध।
३. **अकर्म**: कर्म गर्दागर्दै पनि भित्रबाट अहङ्काररहित र अनासक्त रहने अवस्था (Action in Inaction)।
अनि श्रीकृष्णले सर्वोच्च बुद्धिको लक्षण बताउनुभयो:
**श्लोक १८:**
"कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥"
"जसले बाहिरबाट कर्म गर्दागर्दै पनि आफ्नो भित्र 'अकर्म' (म कर्ता होइन, आत्मा त साक्षी मात्र हो भन्ने भाव) देख्दछ; र जो बाहिरबाट चुपचाप हात बाँधेर बसेको अवस्थामा पनि मनभित्र सूक्ष्म 'कर्म' (वासना र विचारहरूको हलचल) देख्दछ—त्यो व्यक्ति नै संसारका मानिसहरूमा वास्तविक बुद्धिमान् हो, ऊ नै योगी हो, र उसैले सम्पूर्ण कर्महरूको मर्म बुझेको छ!"
जसका सम्पूर्ण कार्यहरू कामना र सङ्कल्पबाट मुक्त छन्, र जसका सम्पूर्ण कर्मबन्धनहरू 'ज्ञानको अग्नि' द्वारा भष्म भइसकेका छन्, उसैलाई ज्ञानीहरूले साँचो पण्डित भन्दछन्। ऊ संसारमा सबै काम गर्छ, युद्ध पनि लड्छ, व्यापार पनि गर्छ, तर फलको आशा र अहङ्कार नभएकाले ऊ केही पनि नगरे सरह पूर्ण मुक्त रहन्छ!
अनि श्लोक २४ मा श्रीकृष्णले त्यो अमर 'ब्रह्मार्पण मन्त्र' दिनुभयो, जसलाई भोजन गर्नुअघि र कर्म गर्नुअघि स्मरण गरिन्छ:
"ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥"
अर्पण गर्ने चम्चा ब्रह्म हो, आहुति दिइने हवि (घिउ-चामल) ब्रह्म हो, यज्ञको अग्नि ब्रह्म हो, र हवन गर्ने कर्ता पनि ब्रह्म नै हो! जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरूमा केवल ब्रह्म (परमात्मा) को दर्शन गर्दछ, उसले सोझै परब्रह्मलाई नै प्राप्त गर्दछ!
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः...”
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई देखाउनुभयो कि 'यज्ञ' भनेको केवल मन्दिरमा बसेर कुण्डमा घिउ र तिल हाल्नु मात्र होइन; जीवनको हरेक आत्मसंयम नै एक महायज्ञ हो!
कृष्णले विभिन्न साधकहरूले गर्ने १२ प्रकारका यज्ञहरूको वर्णन गर्नुभयो:
१. **दैव यज्ञ**: केही योगीहरू देवताहरूको पूजारूपी यज्ञ गर्छन्।
२. **ब्रह्म यज्ञ**: केही ज्ञानीहरू परमात्माको अग्निमा आफ्नो अहङ्कारलाई नै आहुति दिन्छन्।
३. **इन्द्रिय-संयम यज्ञ**: केही साधकहरूले कान, आँखा, नाक आदिलाई संयमरूपी आगोमा होमेर विषयहरूबाट टाढा रहन्छन्।
४. **प्राणायाम यज्ञ**: केही योगीहरूले प्राणवायुलाई अपानवायुमा र अपानवायुलाई प्राणवायुमा हवन गरेर श्वास-प्रश्वासलाई नियन्त्रण गर्छन्।
५. **द्रव्य यज्ञ र तपो यज्ञ**: केहीले धनसम्पत्ति दान दिएर द्रव्ययज्ञ गर्छन्, केहीले कठोर तपस्याद्वारा तपोयज्ञ गर्छन्, केहीले अष्टाङ्ग योगद्वारा योगयज्ञ गर्छन्, र केहीले वेद-शास्त्रको अध्ययनद्वारा स्वाध्याय यज्ञ गर्छन्।
यी सबै यज्ञ गर्ने साधकहरू यज्ञद्वारा आफ्ना पापहरू पखालेर पवित्र बन्दछन्।
तर यी सबै यज्ञहरूको तुलना गर्दै श्रीकृष्णले भन्नुभयो:
**श्लोक ३३:**
"श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥"
"हे परन्तप अर्जुन! धन-सम्पत्ति र भौतिक वस्तुहरूबाट गरिने बाहिरी यज्ञभन्दा 'ज्ञानयज्ञ' (आत्मज्ञानको यज्ञ) हजारौं गुणा श्रेष्ठ छ! किनकि हे पार्थ! संसारका सम्पूर्ण कर्महरू अन्ततः ज्ञानमा पुगेर नै समाप्त हुन्छन्!"
अर्जुनको मनमा प्रश्न उठ्न सक्थ्यो— 'त्यस्तो परम ज्ञान कहाँ र कसरी प्राप्त गर्ने?'
यसको उत्तरमा श्रीकृष्णले शिष्यत्वको शाश्वत नियम दिनुभयो:
**श्लोक ३४:**
"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः॥"
"त्यो ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि तिमी तत्वदर्शी ज्ञानी महापुरुषहरूकहाँ जाऊ!
१. **प्रणिपातेन**: उनीहरूलाई अहङ्कार त्यागेर साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गर।
२. **परिप्रश्नेन**: मनभित्र कुनै कपट नराखी सत्य जान्नका लागि विनम्रतापूर्वक प्रश्न सोध।
३. **सेवया**: र उनीहरूको निःस्वार्थ सेवा गर।
जब तिमीभित्र समर्पण देखिनेछ, तब ती तत्वदर्शी ज्ञानीहरूले तिमीलाई त्यो परम आत्मज्ञानको उपदेश दिनेछन्!"
त्यो ज्ञान पाएपछि के हुन्छ?
"त्यो ज्ञान पाएपछि तिमी फेरि कहिल्यै यस्तो मोहमा फस्ने छैनौ, र तिमीले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई पहिले आफ्नै आत्माभित्र र त्यसपछि म परमात्माभित्र साक्षात् देख्नेछौ!"
अनि कृष्णले संसारका हरेक पापी मानिसलाई आशाको ज्योति दिँदै भन्नुभयो:
**श्लोक ३६:**
"अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥"
"यदि तिमी यस संसारका सम्पूर्ण पापीहरूमध्ये पनि सबैभन्दा महापापी हौ भने पनि चिन्ता नगर! तिमी यस 'ज्ञानरूपी डुङ्गा' (Boat of Wisdom) मा चढेर पापको सम्पूर्ण महासागरलाई सजिलै पार गर्नेछौ!"
किनकि ज्ञानको शक्ति कस्तो छ?
"यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥"
जसरी दन्केको आगोले काठका ठूला-ठूला मुढाहरूलाई क्षणभरमै खरानी बनाइदिन्छ, ठीक त्यसैगरी ज्ञानरूपी महाअग्निले मानिसका अनन्त जन्मौंदेखिका कर्मबन्धनहरूलाई भष्म पारिदिन्छ! यस संसारमा ज्ञान जस्तो पवित्र अरू केही पनि छैन।
तर कृष्णले एउटा भयानक चेतावनी पनि दिनुभयो:
**श्लोक ४०:**
"अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥"
"जो अज्ञानी छ, जसभित्र श्रद्धा छैन, र जसको मन जहिले पनि संशय (शङ्का र अविश्वास) ले भरिएको छ—त्यो संशयी मानिसको सर्वनाश निश्चित छ! जसको मनमा संशय छ, उसका लागि न यो लोकमा सुख छ, न परलोकमा सुख छ, न कतै शान्ति नै छ!"
र अध्याय ४ को अन्तिम श्लोकमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई अन्तिम शङ्खनाद गर्नुभयो:
**श्लोक ४२:**
"तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥"
"त्यसैले हे भारत! तिम्रो हृदयभित्र अज्ञानबाट उत्पन्न भएको यस संशयरूपी शत्रुलाई आफ्नो आत्मज्ञानरूपी तीखो तरबारले टुक्रा-टुक्रा पारेर काटिदेऊ! निष्काम कर्मयोगमा दृढ भएर स्थिर होऊ, र युद्धका लागि खडा होऊ!"
यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको चौथो अध्याय 'ज्ञानकर्मसंन्यासयोग' समाप्त हुन्छ।
चौथो अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ कि कर्म र ज्ञान आपसमा विरोधी होइनन्। जब कर्मलाई ज्ञानको प्रकाशले गरिन्छ, तब कर्म नै पूजा बन्दछ।
भगवान्को अवतार केवल इतिहासको कथा होइन; यो हरेक युगमा धर्मको विजयको शाश्वत प्रतिज्ञा हो। जब हामी आफ्ना संशयहरूलाई ज्ञानरूपी तरबारले काटेर कर्तव्यको रणभूमिमा उत्रिन्छौं, तब परमात्माको शक्ति हाम्रो सारथि बनेर हाम्रो साथमा सधैं उभिनुहुन्छ।