अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

युद्धभूमिमा अर्जुनको अगाडि ठूलो धर्मसङ्कट थियो: - यदि उनी युद्ध लड्छन् भने आफ्नै गुरु र बन्धुहरूको हत्या हुन्छ, जसलाई अर्जुन 'घोर पापमय कर्म' ठान्छन्। - यदि उनी हातहतियार त्यागेर चुपचाप बस्छन् भने उनलाई लाग्छ कि उनले हिंसाबाट बच्ने 'अकर्म' गरे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि बाहिरी रूपमा हात चलाउनु वा चुप लागेर बस्नु मात्र कर्म र अकर्म होइन। भीष्म पितामहजस्ता प्रकाण्ड विद्वान् पनि द्रौपदीको चीरहरणको बेला मौन रहे, किनभने उनीहरूले मौन बस्नुलाई सुरक्षित अकर्म ठानेका थिए; तर त्यो मौनता महापाप सावित भयो! त्यसैले कर्मको सूक्ष्म गति बुझ्न ठूला-ठूला ज्ञानीहरू पनि चुक्दछन्।

हाम्रो जीवनमा पनि धेरै पटक यस्ता दोसाँधहरू आउँछन्: - कहिलेकाहीँ चुपचाप बस्नु नै सबैभन्दा ठूलो अपराध बनिदिन्छ (जस्तै अन्याय देखेर पनि चुप लाग्नु)। - कहिलेकाहीँ बाहिरबाट कठोर देखिने निर्णय नै भित्री रूपमा परम कल्याणकारी हुन्छ (जस्तै डाक्टरले बिरामीको शरीर चिरेर उपचार गर्नु)। कर्म केवल हातखुट्टाको चाल मात्र होइन, त्यो हाम्रो चेतना, नियत र संकल्पको खेल हो। यो रहस्य बुझेपछि मानिस कुनै पनि परिस्थितिमा सही र नैतिक निर्णय लिन सक्षम हुन्छ।