कर्मयोग : निष्काम सेवा, स्वधर्म र काम-क्रोधको संहार
The Path of Selfless Action & Conquering Inner Enemies
अक्षर:100%
महाभारतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : युद्ध किन अनिवार्य भयो?
दोस्रो अध्याय (साङ्ख्ययोग) मा भगवान् श्रीकृष्णले एकातिर साङ्ख्य बुद्धिको प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो कि ज्ञान नै सबैभन्दा श्रेष्ठ हो र स्थितप्रज्ञ मानिस सम्पूर्ण कामनाहरू त्यागेर आत्मशान्तिमा सन्तुष्ट रहन्छ; अनि अर्कातिर तुरुन्तै भन्नुभयो— "त्यसैले हे अर्जुन, तिमी युद्ध गर!"
यो कुरा सुनेर अर्जुनको मन फेरि गम्भीर अन्योलमा पर्यो। अर्जुनले सोचे— 'यदि ज्ञान नै कर्मभन्दा श्रेष्ठ हो भने, र यदि आत्मज्ञान पाएपछि केही गर्नै पर्दैन भने, कृष्णले मलाई यस्तो रक्ताम्य, हिंस्रक र भयानक युद्धरूपी कर्ममा किन जबर्जस्ती धकेलिरहनुभएको छ? के म युद्ध त्यागेर जङ्गलमा गएर ज्ञानको ध्यान गर्न पाउँदिनँ?'
यही स्वभाविक मानवीय संशयबाट श्रीमद्भगवद्गीताको तेस्रो अध्याय 'कर्मयोग' सुरु हुन्छ। यस अध्यायमा श्रीकृष्णले कार्यबाट भाग्ने पलायनवाद (Fake Renunciation) को कडा खण्डन गर्दै, संसारमै रहेर, आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्यहरूलाई ईश्वरार्पण बुद्धिका साथ कसरी कुशलतापूर्वक सम्पादन गर्ने भन्ने व्यावहारिक विज्ञान सिकाउनुहुन्छ।
अध्यायको सुरुवातमै अर्जुनले आफ्ना सारथि श्रीकृष्णलाई अत्यन्त सोझो र स्पष्ट प्रश्न सोधे:
"ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥"
"हे जनार्दन! यदि तपाईँको विचारमा कर्मभन्दा ज्ञान (बुद्धि) नै श्रेष्ठ हो भने, हे केशव! मलाई यो घोर र भयानक युद्धरूपी कर्ममा किन लगाउनुहुन्छ? तपाईँका यी दोहोरो लाग्ने घुमाउरो कुराहरूले मेरो बुद्धि फेरि मोहित (अलमल्ल) भयो। त्यसैले कृपा गरेर मलाई एउटै मात्र यस्तो निश्चित कुरा बताइदिनुहोस्, जसबाट मैले आफ्नो परम कल्याण (श्रेय) प्राप्त गर्न सकूँ!"
श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै अर्जुनको संशय मेटाउन सुरु गर्नुभयो:
"हे निष्पाप अर्जुन! यस संसारमा आत्म-साक्षात्कारका लागि अनादि कालदेखि दुईवटा सनातन मार्गहरू छन् भनी मैले पहिले नै बताइसकेको छु:
१. **ज्ञानयोग (साङ्ख्य)**: जो विचारशील, संन्यासी र ज्ञानीहरूको मार्ग हो।
२. **कर्मयोग**: जो कर्मशील योगीहरूको मार्ग हो।"
त्यसपछि कृष्णले एउटा क्रान्तिकारी सत्य घोषणा गर्नुभयो:
"कुनै पनि मानिस कर्म सुरु नै नगरी 'निष्कर्मता' (कर्मबन्धनबाट मुक्ति) मा पुग्न सक्दैन; र न त केवल कर्महरूलाई बाहिरबाट त्याग्दैमा कसैलाई परम सिद्धि मिल्छ!"
किन? कृष्ण भन्नुहुन्छ:
"न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥"
यस ब्रह्माण्डमा कुनै पनि प्राणी एक क्षणका लागि पनि कर्म नगरी बाँच्न सक्दैन! खानु, पिउनु, श्वास फेर्नु, सोच्नु, मुटु धड्किनु—यी सबै कर्म हुन्। प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) ले हरेक प्राणीलाई विवश बनाएर निरन्तर कर्म गराइरहन्छन्। जब कर्म अनिवार्य छ भने कर्मबाट भाग्नु मूर्खता मात्र हो।
त्यसपछि कृष्णले 'ढोंगी' (Hypocrite) को परिभाषा दिनुभयो (श्लोक ६):
"जो मानिस बाहिरबाट आफ्ना हातगोडा र ज्ञानेन्द्रियहरूलाई जबर्जस्ती रोकेर बस्छ, तर मनभित्र चाहिँ विषय-भोग र वासनाहरूको चिन्तन गरिरहन्छ, त्यो मुर्ख मानिस आत्मवञ्चक 'मिथ्याचारी' (ढोंगी) हो!"
तर जो मानिसले आफ्नो मनद्वारा इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रणमा राखेर, अनासक्त भावले लोककल्याणका लागि कर्म गर्छ, त्यो नै संसारमा वास्तविक श्रेष्ठ पुरुष हो। त्यसैले कृष्णले अर्जुनलाई सिधै आज्ञा दिनुभयो: "हे अर्जुन! तिमी आफ्नो शास्त्रसम्मत नियत कर्तव्य गर; किनकि कर्म नगर्नुभन्दा कर्म गर्नु लाखौं गुणा श्रेष्ठ छ। कर्म गरेनौ भने त तिम्रो शरीरको पालन-पोषण पनि चल्ने छैन!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥”
यदि हरेक कर्मले बन्धन ल्याउँछ भने मानिस कर्म गरेर मुक्त कसरी हुने?
यसको समाधान दिँदै श्रीकृष्णले 'यज्ञ' (Sacrifice / Selfless Service) को दिव्य अवधारणा प्रस्तुत गर्नुभयो:
**श्लोक ९:**
"यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥"
"केवल 'यज्ञ' (ईश्वरार्पण, निःस्वार्थ सेवा, र समष्टिको हित) का लागि गरिने कर्म बाहेक, अन्य सबै स्वार्थी कर्महरूले मानिसलाई कर्मको बन्धनमा बाँध्छन्। त्यसैले हे कौन्तेय! तिमी फलको सम्पूर्ण आसक्ति त्यागेर केवल यज्ञको भावनाले आफ्नो कर्तव्य गर!"
श्रीकृष्णले सृष्टिको आरम्भको कथा सम्झाउनुभयो:
सृष्टिको सुरुमा प्रजापति ब्रह्माले यज्ञसहित सम्पूर्ण मानव जातिको रचना गरेर भन्नुभएको थियो— "यस यज्ञ (परस्पर सेवा र समर्पण) द्वारा तिमीहरूको उन्नति र समृद्धि होस्। यसले तिमीहरूलाई इच्छित कर्तव्य-फल प्रदान गर्नेछ। तिमीहरूले यज्ञद्वारा देवताहरू (प्रकृतिका शक्तिहरू) लाई सन्तुष्ट गर, र देवताहरूले तिमीहरूलाई वर्षा, अन्न र जीवन दिएर सन्तुष्ट गर्नेछन्। यसरी एकापसमा मिलेर कर्तव्य पूरा गर्दा तिमीहरूले परम कल्याण प्राप्त गर्नेछौ।"
यहींनेर श्रीकृष्णले एउटा कडा चेतावनी दिनुभयो (श्लोक १२):
"देवताहरू (प्रकृति) ले दिएका अन्न, जल, हावा र साधनहरू उनीहरूलाई अर्पण नगरी (अर्थात् समाज र प्रकृतिको सेवा नगरी) जो केवल आफ्नो स्वार्थका लागि एक्लै उपभोग गर्दछ, त्यो साक्षात् 'चोर' (स्तेन एव सः) हो!"
र श्लोक १३ मा भनिएको छ:
"यज्ञबाट बाँकी रहेको अन्न खाने सन्तहरू सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्त हुन्छन्। तर जो पापीहरू केवल आफ्नो पेट भर्नका लागि मात्र अन्न पकाउँछन्, उनीहरूले अन्न होइन, साक्षात् 'पाप' खाइरहेका हुन्छन् (भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्)!"
त्यसपछि कृष्णले सम्पूर्ण सृष्टिको 'पारिस्थितिक चक्र' (Ecosystem Wheel) देखाउनुभयो:
• अन्नबाट सबै प्राणीहरूको जीवन चल्छ।
• अन्न वर्षाबाट उत्पन्न हुन्छ।
• वर्षा यज्ञ (प्रकृतिको सन्तुलन र वातावरणको रक्षा) बाट हुन्छ।
• र यज्ञ कर्तव्य-कर्मबाट उत्पन्न हुन्छ।
• त्यो कर्म वेदबाट र वेद साक्षात् परमात्माबाट प्रकट भएका हुन्।
"हे पार्थ! जो मानिसले यस संसारमा यसरी स्थापित भएको सृष्टिको चक्र (Wheel of Life) अनुसार आफ्नो जीवन चलाउँदैन, र जो केवल आफ्ना इन्द्रियहरूलाई सन्तुष्ट पार्न मात्र बाँच्छ, त्यो पापी मानिसको जीवन यस संसारमा पूर्ण रूपमा व्यर्थ छ!"
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः... भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।”
ज्ञानीको कर्तव्य र लोकसङ्ग्रह : श्रेष्ठ मानिसको आचरण
अर्जुनले सोध्न सक्थे— 'यदि कुनै मानिस आत्मज्ञानी भइसक्यो भने उसले पनि कर्म गर्नैपर्छ?'
कृष्णले उत्तर दिनुभयो:
जो मानिस आफ्नै आत्मामा रम्छ, आफ्नै आत्माभित्र परितृप्त छ, र आत्मामै सन्तुष्ट छ—उसका लागि संसारमा कुनै व्यक्तिगत कर्तव्य बाँकी रहँदैन। उसले कर्म गर्दा पनि कुनै व्यक्तिगत लाभ हुँदैन, र कर्म नगर्दा पनि उसको केही बिग्रँदैन।
"तर तैपनि," कृष्ण जोड दिएर भन्नुहुन्छ, "त्यस्ता आत्मज्ञानीहरूले पनि संसारलाई सहि मार्ग देखाउनका लागि निरन्तर कर्म गर्नुपर्छ!"
श्रीकृष्णले मिथिलाका राजर्षि जनकको उदाहरण दिनुभयो (श्लोक २०):
"कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।
लोकसङ्ग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि॥"
राजा जनक जस्ता महाज्ञानीहरूले पनि राजकाजका सम्पूर्ण कर्महरू गरेर नै परम सिद्धि प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले हे अर्जुन! तिमीले पनि 'लोकसङ्ग्रह' (समाजलाई मर्यादामा राख्ने र जनताको हित गर्ने उद्देश्य) लाई हेरेर आफ्नो युद्धरूपी कर्तव्य गर्नैपर्छ!
अनि श्रीकृष्णले समाजशास्त्रको सबैभन्दा अमर सिद्धान्त उद्घोष गर्नुभयो:
**श्लोक २१:**
"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥"
"समाजको 'श्रेष्ठ मानिस' (नेता, मार्गदर्शक, ज्ञानी) ले जस्तो-जस्तो आचरण गर्दछ, साधारण जनताले पनि ठीक त्यस्तै-त्यस्तै अनुकरण गर्छन्। श्रेष्ठ मानिसले जे-जस्तो आदर्श स्थापित गर्दछ, समस्त संसार त्यसैको पछाडि लाग्दछ!"
कृष्णले आफ्नो उदाहरण दिँदै भन्नुभयो:
"हे पार्थ! हेर मलाई— तीनै लोकमा मेरो लागि कुनै कर्तव्य बाँकी छैन, न त मैले प्राप्त गर्न नसक्ने कुनै अप्राप्य वस्तु नै छ; तैपनि म दिनरात सावधान भएर कर्ममा लागिरहेको छु!
यदि म जस्तो अगुवाले कर्म गर्न छोडिदिने हो भने, संसारका सबै मानिसहरू अल्छी भएर मेरो पदचिह्न पछ्याउनेछन्। फलस्वरूप सम्पूर्ण समाज कर्महीन भएर नष्ट हुनेछ, र म नै वर्णसंकर र कुलनाशको कारण बन्नेछु!"
त्यसैले ज्ञानी र अज्ञानीमा के फरक छ?
अज्ञानी मानिस फलको लोभ र अहङ्कारले कर्म गर्छ; तर ज्ञानी मानिसले संसारलाई धर्मको बाटोमा डोहोर्याउनका लागि पूर्ण रूपमा अनासक्त भएर त्यस्तै लगनशीलताका साथ कर्म गर्छ। ज्ञानीले अज्ञानीहरूको कर्म छुटाएर उनीहरूको बुद्धिमा भ्रम उत्पन्न गराउनु हुँदैन; बरु आफैं आदर्श कर्म गरेर उनीहरूलाई पनि कर्ममा लगाउनुपर्छ।
मूल सम्वाद (श्रीभगवान्) :
“यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥”
मानिस कर्मको बन्धनमा किन पर्छ? यसको मूल रहस्य खोल्दै श्रीकृष्णले भन्नुभयो:
**श्लोक २७:**
"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥"
"संसारका सम्पूर्ण कर्महरू प्रकृतिका गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) र इन्द्रियहरूद्वारा स्वतः भइरहेका छन्। तर अहङ्कारले बुद्धि भ्रष्ट भएको अज्ञानी मानिसले घमण्ड गर्दै सोच्दछ— 'यो मैले गरेको हुँ, म नै यसको कर्ता हुँ'!"
तर जो तत्वज्ञानी छ, उसलाई थाहा छ कि प्रकृतिका गुणहरू नै गुणहरूमा खेलिरहेका छन्—आँखाले हेरिरहेको छ, कानले सुनिरहेको छ, हातले काम गरिरहेको छ—आत्मा त केवल साक्षी हो। त्यसैले ऊ कर्ममा कहिल्यै लिप्त हुँदैन।
यहीँनेर भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो कर्म कसरी गर्ने भन्ने स्पष्ट सूत्र दिनुभयो (श्लोक ३०):
"मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥"
"हे अर्जुन! आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू मलाई (परमात्मालाई) अर्पण गर। अध्यात्म-चेतनामा स्थिर होऊ। मनबाट सम्पूर्ण स्वार्थी आशाहरू (निराशीः) र 'मेरो' भन्ने ममता (निर्ममः) लाई पूर्ण रूपमा फ्याँकिदेऊ। र मनको सम्पूर्ण सन्ताप, ज्वरो र शोकलाई त्यागेर (विगतज्वरः) युद्ध गर!"
त्यसपछि कृष्णले चेतावनी दिनुभयो: सबै प्राणीहरू आफ्नो जन्मजात स्वभाव (प्रकृति) अनुसार चल्छन्। प्रकृतिको दमन गरेर केही फाइदा हुँदैन। बरु इन्द्रियहरूका राग (आकर्षण) र द्वेष (घृणा) को जालमा पर्नु हुँदैन, किनकि यी दुवै मानिसका बाटो छेक्ने लुटेरा हुन्।
अनि श्रीकृष्णले स्वधर्मको विश्वप्रसिद्ध महामन्त्र उद्घोष गर्नुभयो:
**श्लोक ३५:**
"श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥"
"राम्रोसँग आचरण गरिएको अरूको धर्म (परधर्म) भन्दा, गुणरहित वा दोषयुक्त देखिए तापनि आफ्नो प्राकृतिक कर्तव्य (स्वधर्म) नै धेरै श्रेयस्कर छ! आफ्नो स्वधर्म पालन गर्दागर्दै मर्नु परे पनि त्यो कल्याणकारी हुन्छ; तर आफ्नो स्वभाव विपरीत अर्काको धर्म अपनाउनु अत्यन्त भयावह (विनाशकारी) हुन्छ!"
कृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउनुभयो: तिमी जन्म, स्वभाव र तालिमले क्षत्रिय योद्धा हौ। युद्धभूमिमा उभिएर सन्न्यासी जस्तो भिक्षा माग्ने कुरा तिम्रो 'परधर्म' हो, जुन तिम्रो लागि विनाशकारी छ। अन्यायको विरुद्ध लड्नु तिम्रो 'स्वधर्म' हो, जसमा मर्नु परे पनि तिम्रो कल्याण हुनेछ!
श्रीकृष्णका यी गहन कुराहरू सुनेपछि अर्जुनको मनमा मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा आधारभूत र शाश्वत प्रश्न उठ्यो। अर्जुनले सोधे (श्लोक ३६):
"अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥"
"हे वार्ष्णेय (कृष्ण)! यदि मानिसलाई थाहा छ कि के सही हो र के गलत हो भने, ऊ आफ्नो इच्छा नहुँदा-नहुँदै पनि कसको प्रेरणाले गर्दा, कसैले जबर्जस्ती तानेर लगाए झैं पाप कर्म गर्न पुग्छ? मानिसलाई पाप गर्न बाध्य बनाउने त्यो भित्री शक्ति के हो?"
यो केवल अर्जुनको मात्र होइन, संसारका हरेक मानिसको मनको प्रश्न थियो।
भगवान् श्रीकृष्णले तुरुन्तै त्यो अदृश्य महाशत्रुको पहिचान खुलाइदिनुभयो:
**श्लोक ३७:**
"काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥"
"हे अर्जुन! त्यो शत्रु अरू कोही होइन—यो 'काम' (Desire / Lust / अनियन्त्रित वासना) हो! र यही काम पूरा नहुँदा 'क्रोध' (रिस) मा परिणत हुन्छ। यो रजोगुणबाट उत्पन्न हुन्छ। यो कहिल्यै नअघाउने भयानक भोको (महाशनः) र महापापी हो। यस संसारमा तिम्रो सबैभन्दा ठूलो शत्रु यही हो भनी तिमीले जानिराख!"
श्रीकृष्णले देखाउनुभयो कि यस कामले मानिसको विवेकलाई कसरी छोप्छ (श्लोक ३८):
१. जसरी आगोलाई धुवाँले छोप्छ,
२. जसरी ऐनालाई धुलोको तहले छोपेर अनुहार देख्न दिँदैन,
३. र जसरी आमाको गर्भमा रहेको बच्चालाई सालनालले छोपेको हुन्छ;
ठीक त्यसैगरी यस कामरूपी कहिल्यै ननिभ्ने आगोले मानिसको सम्पूर्ण ज्ञान र विवेकलाई ढाकिदिन्छ!
अर्जुनले सोध्न सक्थे— 'यो शत्रु कहाँ बस्छ?'
कृष्णले त्यस शत्रुको गुप्त अड्डा (Headquarters) बताउनुभयो (श्लोक ४०):
"इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते..."
यस कामरूपी शत्रुको अड्डा हाम्रा तीन ठाउँमा छ—
१. हाम्रा इन्द्रियहरू (Sensory organs),
२. हाम्रो मन (Mind),
३. र हाम्रो बुद्धि (Intellect)।
यिनै तीनवटा अखडाहरूमा बसेर यसले हाम्रो ज्ञानलाई छोपिदिन्छ र जीवात्मालाई मोहित पार्छ।
अनि श्रीकृष्णले यस महाशत्रुलाई परास्त गर्ने अचूक रणनीति दिनुभयो:
मानव शरीरभित्रको शक्तिको तह हेर:
• स्थूल शरीरभन्दा इन्द्रियहरू सूक्ष्म र शक्तिशाली छन्।
• इन्द्रियहरूभन्दा मन धेरै शक्तिशाली छ।
• मनभन्दा बुद्धि झन् शक्तिशाली र सूक्ष्म छ।
• र जो बुद्धिभन्दा पनि पर, सबैको साक्षी भएर बसेको छ—त्यो साक्षात् 'आत्मा' हो!
र अध्याय ३ को अन्तिम श्लोकमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सिंहनाद गर्दै आज्ञा दिनुभयो:
**श्लोक ४३:**
"एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥"
"यसरी आफूलाई बुद्धिभन्दा पनि पर रहेको अमर र दिव्य आत्मा सम्झेर, आफ्नो मनलाई आफ्नै आत्माको शक्तिद्वारा स्थिर र नियन्त्रित गर; र हे महाबाहु अर्जुन! यस दुर्जय, भयानक र कामरूपी महाशत्रुलाई तिमीले आफ्नै भित्र संहार गर!"
यसरी श्रीमद्भगवद्गीताको तेस्रो अध्याय 'कर्मयोग' समाप्त हुन्छ। बाहिरी कौरव सेनासँग लड्नुभन्दा पहिले आफ्नै मनभित्र लुकेको काम र क्रोधरूपी शत्रुलाई मार्नुपर्छ भन्ने परम रहस्य अर्जुनले प्राप्त गरे।
कर्मयोगले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवनबाट भाग्नु धर्म होइन; बरु जीवनका हरेक चुनौती र कर्तव्यहरूलाई 'यज्ञ' (समर्पण र सेवा) को भावनाले स्वीकार गर्नु नै वास्तविक अध्यात्म हो।
जबसम्म हामी 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहङ्कार पालेर फलको चिन्तामा बाँचिरहन्छौं, तबसम्म हामी काम र क्रोधको सिकार बनिरहनेछौं। तर जब हामी आफ्नो कर्तव्यलाई ईश्वरार्पण गरेर गर्छौं, तब साधारणभन्दा साधारण कर्म पनि मोक्षको साधन बन्दछ।