अध्याय 3 : कर्मयोग

अर्जुनको मनमा ठूलो संशय थियो: "यदि मैले वाण हानेर भीष्म र द्रोणलाई मारें भने म हत्यारा बन्नेछु, त्यसको पाप मैले भोग्नुपर्छ।" श्रीकृष्णले अर्जुनको सोच्ने तरिकामै आमूल परिवर्तन ल्याइदिनुहुन्छ। "अर्जुन! तिमी आफूलाई कर्ता किन मान्छौ? के तिमीले आफ्नै मुटुको धड्कन चलाएका हौ? के तिम्रो हात, आँखा र दिमाग तिम्रो आफ्नै सृष्टि हो? यो सम्पूर्ण शरीर, इन्द्रिय र मन प्रकृतिका गुणहरू (रज, तम, सत्त्व) ले बनेको यन्त्र हो। प्रकृतिले आफ्नो नियम अनुसार काम गराइरहेको छ। तर जब मानिसको शुद्ध आत्माले शरीरसँग तादात्म्य गरेर 'यो मैले गरें' भन्छ, त्यहीँबाट अहङ्कार, पाप, पुण्य र बन्धनको जन्म हुन्छ।" गाडी इन्जिनले चल्छ, तर झ्यालमा बसेको झिँगाले 'मैले गाडी हाँकेको हुँ' भनेर घमण्ड गरे जस्तै हो मानिसको कर्तृत्वको अहंकार!

हाम्रो तनाव र पीडाको ९९% कारण यही 'कर्ता भाव' (Doer Syndrome) हो: - "मैले परिवार चलाएको छु, म नभए यिनीहरू भोकै मर्छन्!" - "मैले यो कम्पनी बनाएको हुँ, म नभए केही चल्दैन!" यो कर्तृत्वको अहंकारले मानिसलाई दुईवटा रोग दिन्छ: १. सफलतामा अहङ्कार र घमण्ड। २. असफलतामा आत्मग्लानि र डिप्रेसन। वास्तविकता के हो भने, हामी केवल एक निमित्त (Instrument) मात्र हौं। प्रकृतिको विशाल शक्तिले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड चलाइरहेको छ। जब हामी 'म' भन्ने अहंकार त्यागेर आफूलाई त्यो विराट शक्तिको हातको साधन मान्दछौं, तब जीवनबाट सारा तनाव तुरुन्तै गायव हुन्छ।