अध्याय 3 : कर्मयोग

यो प्रश्न केवल अर्जुनको मात्र होइन, यो संसारका सम्पूर्ण मानव जातिको मनको सर्वाधिक पीडादायी र रहस्यमय प्रश्न हो। हामी सबैलाई थाहा छ कि झूट बोल्नु हुँदैन, चोरी गर्नु हुँदैन, क्रोध गर्नु हुँदैन, र कुलतमा फस्नु हुँदैन। कोही पनि मानिस बिहान उठेर "म आज पाप गर्छु र आफ्नो जीवन बर्बाद गर्छु" भनेर योजना बनाउँदैन। तर पनि, घडीको एउटा क्षणमा मानिसले यस्तो गल्ती गर्छ जसले उसको वर्षौंसम्मको इज्जत, परिवार र जीवनलाई खरानी बनाइदिन्छ। पछि ऊ रुन्छ र पछुताउँछ— "मैले किन यस्तो गरें? त्यो बेला मलाई के भएको थियो?" अर्जुनले भगवान्‌को अगाडि यही मानवीय विवशता पोखेका हुन्: "हे कृष्ण! त्यो कुन कालो शक्ति हो जसले मानिसलाई उसको इच्छा विपरीत पनि जबर्जस्ती पापको खाडलमा धकेल्छ?"

आधुनिक लत विज्ञान (Addiction Science) र न्यूरोबायोलोजीमा यसलाई 'Compulsive Behavior' भनिन्छ। - एउटा मद्यपान गर्ने व्यक्तिलाई थाहा छ कि रक्सीले कलेजो बिगार्छ, तर उसको हात गिलासतर्फ स्वतः बढ्छ। - एउटा क्रोधित मानिसलाई थाहा छ कि गाली गर्दा सम्बन्ध टुट्छ, तर उसको मुखबाट विष स्वतः निस्कन्छ। यो के हो? त्यो कुन अदृश्य शत्रु हो जसले हाम्रो विवेकलाई बन्धक बनाएर हामीबाटै गलत काम गराउँछ? अर्जुनको यो प्रश्नले अब गीताको सबैभन्दा ठूलो मनोवैज्ञानिक रहस्य खोल्दैछ। यदि हामीले यो अदृश्य शत्रुलाई चिन्न सक्यौं भने, हामीले आफ्नै मनमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्छौं।