अध्याय 3 : कर्मयोग

यो श्लोक सम्पूर्ण गीता साहित्यको मुटु र मेरुदण्ड हो। यहाँ 'धर्म' को अर्थ कुनै जाति वा सम्प्रदाय (Religion) होइन; यसको अर्थ हो— मानिसको आफ्नो स्वाभाविक कर्तव्य र अन्तर्निहित स्वभाव (Unique Calling / Authenticity)। अर्जुनको स्वधर्म के थियो? उनी क्षत्रिय थिए। समाजको रक्षा, न्यायको स्थापना र अन्याय विरुद्ध लड्नु उनको स्वाभाविक प्रकृति थियो। तर अर्जुन के भन्दै थिए? "म बरु भीख मागेर सन्न्यासी बनेर वनमा बस्छु।" भीख मागेर बाँच्नु ब्राह्मण वा सन्न्यासीको कर्तव्य हुन सक्थ्यो, तर क्षत्रिय अर्जुनका लागि त्यो 'परधर्म' (अरूको कर्तव्य) थियो। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "अर्जुन! तिमीले सन्न्यासीको नक्कल जतिसुकै राम्रोसँग गरे पनि त्यो तिम्रो आत्माको लागि खतरनाक (भयावह) छ। किनकि नक्कलले मानिसलाई नक्कली बनाउँछ। आफ्नो कर्तव्य पालन गर्दागर्दै रणभूमिमा वीरगति पाउनु तिम्रो लागि मोक्षदायी छ, तर अरूको नक्कल गरेर बाँच्नु आत्मघात हो!"

आजको आधुनिक संसारको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो? मानिसहरू आफ्नो मौलिक प्रतिभा र स्वभाव (Authentic Calling) भुलेर अरूको नक्कल गर्न दौडिरहेका छन्: - साथी डाक्टर बन्यो भनेर आफू पनि डाक्टर बन्न खोज्ने। - अरूले त्यो क्षेत्रमा पैसा कमाए भनेर आफ्नो रुचिलाई तिलाञ्जली दिने। परिणाम? जिन्दगीभरिको तनाव, असन्तुष्टि र असफलता। - माछाले बाँदरको देखासिकी गरेर रुख चढ्न खोज्यो भने ऊ सधैं असफल हुन्छ र मर्छ। - माछाको स्वधर्म पौडिनु हो; चराको स्वधर्म उड्नु हो। तपाईं आफ्नो जीवनको मौलिक पाना हुनुहुन्छ। अरूको सस्तो फोटोकपी बन्न छोड्नुहोस्। आफ्नो स्वाभाविक क्षमतालाई पहिचान गर्नुहोस् र त्यसमा पूर्ण निष्ठाका साथ समर्पित हुनुहोस्।